Wprowadzenie
Integrowana ochrona roślin (IPR) w uprawie buraków cukrowych to system działań mający na celu ograniczenie strat plonów przy jednoczesnym minimalizowaniu negatywnego wpływu na środowisko, zdrowie ludzi i zwierząt oraz zapobieganie powstawaniu odporności patogenów i szkodników. Podejście to łączy metody agrotechniczne, biologiczne, biotechniczne oraz chemiczne, stosowane według uporządkowanych zasad monitoringu, progów szkodliwości i rotacji działań. W Unii Europejskiej stosowanie ogólnych zasad integrowanej ochrony roślin jest obowiązkiem każdego profesjonalnego użytkownika środków ochrony roślin, a dla producentów buraków cukrowych przygotowane zostały szczegółowe metodyki i wytyczne, które pomagają wdrażać IPR w praktyce gospodarstw rolnych.
Cele i zasady integrowanej ochrony buraka cukrowego
Główne cele integrowanej ochrony w uprawie buraka cukrowego obejmują: zapobieganie wystąpieniu szkód przekraczających ekonomiczny próg szkodliwości, ograniczenie liczby i dawki stosowanych środków ochrony roślin, zachowanie bioróżnorodności i pożytecznych organizmów w agrocenozie oraz długoterminowe utrzymanie efektywności dostępnych metod ochrony. Zasady IPR opierają się na stałej obserwacji plantacji, stosowaniu progów ekonomicznych do podejmowania decyzji, preferowaniu metod niechemicznych i walce z przyczynami problemów (np. ograniczanie źródeł infekcji, poprawa kondycji roślin), a dopiero w ostateczności sięganiu po środki chemiczne przy zachowaniu zasad rotacji oraz ochrony korzystnych organizmów.
Znaczenie integrowanej ochrony dla polskiego sektora buraka cukrowego
W Polsce buraki cukrowe są uprawą o dużym znaczeniu gospodarczym i tradycji, a plantacje narażone są na szerokie spektrum chorób, szkodników oraz chwastów. W związku z rosnącymi ograniczeniami regulatorowymi, presją na ograniczenie pozostałości pestycydów w środowisku i żywności, a także oczekiwaniami rynku dotyczącymi zrównoważonej produkcji, integrowana ochrona roślin staje się kluczowym elementem nowoczesnego gospodarowania plantacjami buraka cukrowego i jest promowana przez instytucje doradcze oraz organizacje branżowe.
Planowanie ochrony: przygotowanie gospodarstwa i diagnostyka
Dobra strategia IPR zaczyna się już w planowaniu gospodarstwa: analiza historii pola, rotacja upraw, walka z chwastami w gospodarstwie, dobór odmian, stan zdrowotny gleby i zasobność w składniki pokarmowe. Zbieranie danych historycznych o występowaniu chorób i szkodników oraz o zabiegach wykonanych w poprzednich sezonach pozwala przewidzieć ryzyko i zaplanować działania zapobiegawcze. Diagnostyka obejmuje regularne inspekcje plantacji, wykorzystanie pułapek feromonowych, pułapek lepnych, zapisów pogodowych i systemów sygnalizacji, które pomagają określić momenty krytyczne dla interwencji. Decyzje powinny być oparte na progach szkodliwości i lokalnych rekomendacjach doradców rolniczych, co zmniejsza ryzyko niepotrzebnych zabiegów i przeciwdziała powstawaniu odporności organizmów szkodliwych.
Uprawa gleby i nawożenie jako narzędzie ochrony
Prawidłowe prowadzenie uprawy gleby oraz racjonalne nawożenie to fundamenty integrowanej ochrony buraka cukrowego. Uprawa odpowiednio przygotowująca stanowisko — głębokość i sposób orki, uprawki przedsiewne, bronowanie — wpływa na wyrównanie pola, niszczenie wschodów chwastów i poprawę warunków dla wschodów buraka. Poprawa struktury gleby i zapewnienie właściwej wilgotności sprzyjają szybkiemu rozwojowi siewek, dzięki czemu rośliny lepiej konkurują z chwastami i wykazują większą odporność na infekcje. Nawożenie powinno być prowadzone zgodnie z analizami gleby i zapotrzebowaniem roślin: nadmiar azotu może zwiększać podatność na niektóre choroby i szkodniki, zaś niedobory składników pokarmowych osłabiają rośliny i redukują plon. Optymalizacja nawożenia oraz stosowanie nawozów organicznych tam, gdzie to możliwe, przyczynia się do długoterminowej poprawy żyzności gleby i odporności systemu uprawowego.
Rotacja upraw i jej wpływ na presję patogenów i chwastów
Rotacja upraw jest jednym z najskuteczniejszych narzędzi ograniczania populacji patogenów glebowych oraz specyficznych chwastów. Systematyczne unikanie powtarzania buraka na tym samym polu przez kolejne lata ogranicza nagromadzenie sprawców chorób takich jak Rhizoctonia, Sclerotinia czy patogeny wirusowe transmisyjne przez wektory. Ponadto rotacja z roślinami o różnych wymaganiach agrotechnicznych i różnych terminach siewu zaburza cykle życiowe szkodników i zmniejsza presję chwastów specyficznych dla buraka. Planowanie rotacji wraz z zastosowaniem roślin okrywowych i międzyplonów może także poprawić strukturę i żyzność gleby oraz ograniczyć erozję, co jest istotne z punktu widzenia zrównoważonej produkcji.
Zapobieganie i zwalczanie chwastów w buraku cukrowym
Chwasty są jednym z najważniejszych problemów w uprawie buraka cukrowego — konkurencja o światło, wodę i składniki odżywcze w pierwszych tygodniach po wschodach decyduje o wielkości plonu. Integrowana ochrona chwastów łączy metody agrotechniczne, mechaniczne i chemiczne w oparciu o monitoring i progi szkodliwości.
Metody agrotechniczne ograniczające zachwaszczenie
Wczesny i równomierny wysiew, poprawne przygotowanie łóżka siewnego, uprawa przedsiewna ograniczają zachwaszczenie przed wschodami. Dobór właściwego terminu siewu ma znaczenie: zbyt późny siew sprzyja silnemu rozwojowi chwastów konkurujących w krytycznym okresie wzrostu buraka. Zagęszczenie plantacji i optymalne dawki nawozów, które wspierają szybki rozwój siewek, również zwiększają konkurencyjność roślin uprawnych. W gospodarstwach praktykowane są też zabiegi międzyrzędowe, bronowanie oraz stosowanie roślin okrywowych w śródplonach, co zmniejsza bank nasion chwastów i prowadzi do długofalowej redukcji zachwaszczenia.
Mechaniczne i fizyczne metody zwalczania chwastów
Mechaniczne odchwaszczanie (np. plewienie ręczne, pielęgnacja międzyrzędowa, kultywacja) ma swój stały udział w IPR, szczególnie w początkowym okresie wzrostu. W przypadku plantacji buraka, wczesne bronowanie i pielenie w okresie od wschodów do kilku tygodni po siewie jest kluczowe, ponieważ burak jest najbardziej wrażliwy na konkurencję w tym czasie. Mechaniczne zabiegi pozwalają ograniczyć stosowanie herbicydów, zwłaszcza gdy zastosowane w odpowiednim terminie i przy odpowiednich warunkach pogodowych. Stosowanie mulczowania i okrywania gleby nie jest powszechne w rozległych monokulturach buraka, ale w mniejszych gospodarstwach i w technikach ochrony gruntów może być rozważane jako element strategii ograniczania chwastów.
Chemiczne zwalczanie chwastów — zasady i rotacja substancji czynnych
Herbicydy pozostają ważnym narzędziem zwalczania chwastów w buraku cukrowym, jednak ich stosowanie powinno być przemyślane i ograniczone do sytuacji uzasadnionych monitoringiem. W IPR istotne jest stosowanie progów decyzji, wybór preparatów o możliwie wąskim spektrum działania, stosowanie mieszanin i sekwencji substancji czynnych w celu ograniczenia ryzyka powstawania odporności oraz respektowanie okresów karencji i terminów stosowania. Dokumentacja zastosowań oraz stosowanie środków ochrony roślin zgodnie z etykietą i lokalnymi zaleceniami są niezbędne z uwagi na wymagania prawne i bezpieczeństwo konsumentów.
Choroby grzybowe, bakteryjne i wirusowe oraz ich monitorowanie
Burak cukrowy jest podatny na szereg chorób grzybowych (np. Cercospora beticola — rdza, Cercospora leaf spot, Rhizoctonia solani, Sclerotinia sclerotiorum), chorób bakteryjnych i wirusowych, które mogą powodować znaczące straty plonu i pogorszenie jakości buraków. Kluczowe w IPR jest wczesne rozpoznanie objawów, monitoring pól i stosowanie zintegrowanych działań zapobiegawczych.
Monitoring i prognozowanie wystąpień chorób
Regularne inspekcje plantacji, rejestrowanie warunków pogodowych (wilgotność, opady, temperatura), stosowanie sygnalizacji epidemiologicznej oraz wykorzystanie progów infekcyjnych pozwala na bardziej precyzyjne podejmowanie decyzji o zabiegach fungicydowych. W praktyce doradcy i plantatorzy korzystają z lokalnych metodyk i wytycznych dotyczących progów szkodliwości i terminów aplikacji, co pozwala na ograniczenie niepotrzebnych interwencji chemicznych i lepsze wykorzystanie zabiegów ochronnych w kluczowych momentach rozwoju chorób.
Metody zapobiegania i ograniczania chorób
Profilaktyka obejmuje stosowanie zdrowego materiału siewnego, wybór odmian o zwiększonej odporności na lokalne patogeny, właściwe nawożenie i prowadzenie plantacji oraz eliminowanie źródeł infekcji (np. resztek pożniwnych, chorych roślin). W przypadku chorób grzybowych istotne jest również ograniczenie okresów utrzymującej się wilgoci wewnątrz bliskość liści poprzez prawidłowe zagęszczenie i wentylację. Tam, gdzie to możliwe, stosuje się biopreparaty i metody biologiczne, np. korzystanie z antagonistów mikrobiologicznych, jako uzupełnienie lub alternatywę dla fungicydów chemicznych.
Leczenie chemiczne i strategia rotacji fungicydów
Gdy interwencja chemiczna staje się konieczna, wybór fungicydu powinien opierać się na rozpoznaniu sprawcy, zasadach rotacji grup chemicznych i ryzyku powstawania odporności. Stosowanie mieszanin i kolejnych preparatów o różnych mechanizmach działania, skracanie liczby aplikacji do niezbędnego minimum oraz przestrzeganie dawek i terminów aplikacji minimalizują presję selekcyjną. Dokumentacja oraz ścisłe przestrzeganie zaleceń producentów i metodyk doradczych są niezbędne również ze względów prawnych i kontrolnych.
Szkodniki buraka cukrowego i metody ich zwalczania
Szkodniki takie jak stonka buraczana, mszyce (wektory wirusów), ślimaki, pędraki i gąsienice mogą powodować znaczne szkody w uprawie buraka cukrowego. Skuteczna ochrona wymaga monitoringu, progów ekonomicznych, stosowania pułapek feromonowych i metod biologicznych oraz rozważnego stosowania insektycydów.
Monitoring, pułapki i progowe wartości interwencji
Stały monitoring populacji szkodników przy użyciu pułapek feromonowych, pułapek lepowych oraz bezpośrednich obserwacji roślin pozwala określić momenty krytyczne i uniknąć niepotrzebnych zabiegów chemicznych. Progowe wartości interwencji (economic threshold) uwzględniające stadium rozwojowe roślin i szkodliwość danego gatunku są podstawą decyzji o zastosowaniu insektycydu. W przypadku wektorów wirusów, takich jak mszyce, ważna jest szybka reakcja, gdy próg ryzyka przekracza wartość, która może przynieść szkody ekonomiczne oraz przyczynić się do rozprzestrzeniania się wirusów przez cały areał uprawowy.
Metody biologiczne i integrowane
Wykorzystanie naturalnych wrogów (drapieżców i pasożytów mszyc, gryzoni lub larw), stosowanie pułapek typu mass trapping czy wzmacnianie habitatów dla drapieżników (np. pasy kwietne, żyzne brzegi pól) zwiększa presję naturalną na populacje szkodników i zmniejsza potrzebę aplikacji insektycydów. W sytuacjach lokalnych można stosować biopreparaty na bazie Bacillus thuringiensis oraz inne produkty biologiczne, które są bezpieczniejsze dla środowiska i pożytecznych organizmów.
Racjonalne stosowanie insektycydów i zapobieganie odporności
Jeśli stosowanie środków chemicznych jest konieczne, wybór substancji czynnej powinien uwzględniać ich selektywność względem organizmów pożytecznych, niską toksyczność pozostałą oraz mechanizm działania. Rotacja grup chemicznych oraz unikanie powtarzania tej samej substancji minimalizują ryzyko powstania odporności. Dawkowanie i technika aplikacji mają wpływ na skuteczność oraz na ograniczenie wpływu poza pole uprawne. Dokumentowanie zabiegów i analizowanie ich skuteczności jest częścią długofalowej strategii ochrony gospodarstwa przed narastającą odpornością szkodników.
Ochrona przed chorobami wirusowymi i zarządzanie wektorami
Wirusy przenoszone przez mszyce i inne wektory mogą powodować trwałe straty jakości i ilości plonów buraka. Ochrona opiera się na zapobieganiu infekcjom poprzez ograniczanie populacji wektorów, stosowanie materiału siewnego o wysokiej zdrowotności oraz monitorowanie wczesnych objawów.
Zapewnienie zdrowego materiału siewnego i odmian odpornościowych
Wybór zdrowego materiału siewnego i odmian o zwiększonej odporności lub tolerancji na konkretne wirusy to podstawa prewencji. Materiał siewny powinien pochodzić z pewnych źródeł a plantatorzy powinni przestrzegać wymagań dotyczących jakości nasion i materiału sadzeniowego. W miejscach o dużym ryzyku infekcji warto rozważyć uprawę odmian o lepszej odporności, jeśli są dostępne i dostosowane do warunków lokalnych.
Zarządzanie wektorami i ochrona fitosanitarna plantacji
Redukcja populacji mszyc i innych wektorów poprzez praktyki agrarne (np. pasy kwietne, przyciąganie drapieżników), monitoring i, gdy konieczne, stosowanie insektycydów w oparciu o progi szkód, ogranicza ryzyko masowego rozprzestrzeniania wirusów. Ważne jest też ograniczenie roślin będących rezerwuarem wirusów w otoczeniu plantacji, np. chwastów czy innych upraw, które mogą być źródłem infekcji early-season. Szybkie wykrycie infekcji i usuwanie silnie porażonych roślin może zmniejszyć tempo rozprzestrzeniania się wirusa na sąsiednie rośliny.
Metody biologiczne i środki alternatywne w IPR
Rozwój metod biologicznych jest jednym z filarów nowoczesnej integrowanej ochrony roślin. Biologiczne środki ochrony roślin, biopreparaty mikrobiologiczne, preparaty na bazie roślinnych ekstraktów oraz zastosowanie agrotechniki sprzyjającej naturalnym wrogom szkodników stanowią alternatywę lub uzupełnienie wobec chemii.
Biopreparaty, agenty biologiczni i probiotyki gleby
W ostatnich latach w polskiej praktyce rolniczej rośnie zainteresowanie produktami na bazie mikroorganizmów antagonizujących patogeny (np. Trichoderma, Bacillus), które mogą ograniczać rozwój grzybów glebowych lub stymulować wzrost roślin. Ponadto stosowanie preparatów poprawiających aktywność mikrobiologiczną gleby oraz nawozów organicznych wspiera zdrowie systemu glebowego i odporność roślin. Włączenie tych rozwiązań w kompleksową strategię ochrony może zmniejszyć częstotliwość chemicznych ingerencji i wspierać długoterminową stabilność produkcji.
Wzmacnianie bioróżnorodności i korzystnej fauny pola
Utrzymywanie pasów ekologicznych, zadrzewień śródpolnych, śródplonów i kwietnych stref przy polach przyciąga naturalnych wrogów szkodników (np. biedronki, złotooki, drapieżne pluskwiaki), a także zapylacze, które ogólnie poprawiają zdrowie agroekosystemu. Takie działania wspierają samoregulację populacji szkodników i zwiększają odporność pola na nagłe nasilenia problemów fitosanitarnych.
Efektywne stosowanie środków ochrony roślin — technika i bezpieczeństwo
Gdy zastosowanie środków ochrony roślin jest konieczne, skuteczność i bezpieczeństwo zabiegów zależą od właściwej techniki aplikacji, warunków pogodowych, jakości sprzętu oraz stosowania środków ochrony osobistej i zasad BHP.
Technika aplikacji i dobór sprzętu
Właściwy dobór dysz i parametry opryskiwacza (ciśnienie, prędkość jazdy, wysokość belki) wpływają na jednorodność pokrycia oraz redukcję strat poza pole. Regularna kalibracja opryskiwaczy, kontrola szczelności, mycie zbiorników i stosowanie regulatorów przepływu zapewniają precyzję aplikacji. Dostosowanie warunków zabiegu do zaleceń etykiety środka (np. temperatura, prędkość wiatru, wilgotność) minimalizuje ryzyko zmywania lub przemieszczenia cieczy poza opryskiwane pole.
Bezpieczeństwo, ochrona osób i środowiska
Przestrzeganie zasad dotyczących stosowania środków ochrony roślin, okresów prewencyjnych, karencji oraz właściwego przechowywania i utylizacji opakowań jest wymogiem prawnym i etycznym. Szkolenia pracowników, stosowanie odpowiedniej odzieży ochronnej, rękawic i masek oraz dokumentowanie wszystkich zabiegów to elementy, które chronią zdrowie ludzi i ograniczają negatywny wpływ na środowisko. Szczególną uwagę należy zwrócić na ochronę wód powierzchniowych i gruntowych poprzez utrzymywanie stref buforowych i stosowanie warunków aplikacji minimalizujących odpływ oraz emisję środków poza uprawę.
Monitorowanie skuteczności i dokumentacja działań ochronnych
Skuteczna integrowana ochrona wymaga systematycznego monitorowania efektów i prowadzenia dokładnej dokumentacji. Zapisy dotyczące częstotliwości zabiegów, użytych środków, dawek, warunków pogodowych, obserwowanych objawów oraz wyników działają jako baza do oceny efektywności strategii i modyfikacji planów ochronnych w kolejnych sezonach.
Systemy rejestracji i analiza wyników
Prowadzenie elektronicznych rejestrów zabiegów, wykorzystywanie aplikacji mobilnych do monitorowania plantacji i współpracy z doradcami zapewnia szybką analizę danych i umożliwia podejmowanie świadomych decyzji. Regularne podsumowania sezonu i analiza ekonomiczna poszczególnych interwencji (koszt zabiegu vs uzyskana redukcja strat) pomagają zoptymalizować przyszłe działania i ograniczyć nieefektywne praktyki. W wielu krajach dostępne są metodyki doradcze i broszury ułatwiające prowadzenie takiej dokumentacji oraz standardy dobrej praktyki, promowane przez instytuty badawcze i organizacje branżowe.
Zarządzanie odpornością i trwałość strategii ochronnych
Jednym z poważniejszych zagrożeń dla długoterminowej skuteczności ochrony jest rozwój odporności patogenów i szkodników na stosowane środki. Integrowana ochrona roślin musi uwzględniać strategie zapobiegania odporności: rotację grup chemicznych, stosowanie mieszanin o różnym mechanizmie działania jedynie wtedy, gdy jest to uzasadnione, ograniczanie liczby aplikacji do minimum oraz integrowanie metod niechemicznych, które zmniejszają presję selekcyjną.
Zasady przeciwdziałania odporności
Zapobieganie odporności obejmuje stosowanie właściwych dawek (unikanie poddawkowania), rotację substancji czynnych, stosowanie środków wieloskładnikowych w sytuacjach krytycznych, a także integrację praktyk agrarnych i biologicznych. Edukacja plantatorów i doradców na temat ryzyka odporności oraz natychmiastowe reagowanie na sygnały spadku skuteczności preparatów to elementy niezbędne do zachowania użyteczności dostępnych środków w dłuższej perspektywie.
Rola doradztwa, metodyk i współpracy w realizacji IPR
Skuteczne wdrożenie integrowanej ochrony wymaga współpracy plantatorów z doradcami, instytucjami badawczymi i organizacjami branżowymi. W Polsce opublikowane zostały metodyki i poradniki dedykowane integrowanej ochronie buraka cukrowego, które zawierają praktyczne wytyczne, progi szkodliwości oraz rekomendacje agrotechniczne i chemiczne dostosowane do lokalnych warunków uprawy. Współpraca branżowa sprzyja także wymianie doświadczeń i szybszemu wdrażaniu innowacji, a programy demonstracyjne i szkolenia pomagają plantatorom w praktycznym stosowaniu zasad IPR.
Ekonomika IPR i korzyści dla gospodarstwa
Choć niektóre elementy IPR (np. częstszy monitoring, stosowanie biopreparatów, ściółkowanie) mogą generować początkowo dodatkowe koszty, to długofalowe korzyści obejmują: stabilizację plonów, zmniejszenie wydatków na środki chemiczne w czasie, zachowanie skuteczności preparatów dzięki unikaniu odporności oraz poprawę wartości rynkowej produktu poprzez zgodność ze standardami zrównoważonej produkcji. Dla niektórych producentów integrowana produkcja buraka daje także możliwość ubiegania się o dopłaty lub certyfikaty, które zwiększają konkurencyjność produktu na rynku.
Praktyczny przewodnik krok po kroku dla plantatora
Poniższy schemat działania prezentuje praktyczne kroki wdrożenia IPR na plantacji buraka cukrowego, od przygotowania pola po zbiór i analizę sezonu:
- Analiza pola i planowanie: sprawdzenie historii upraw, analiza gleby, wybór stanowisk i rotacja.
- Dobór odmian: wybór odmian odpornych i dostosowanych do warunków lokalnych.
- Przygotowanie pola: odpowiednie orki, uprawki przedsiewne, wyrównanie stanowiska.
- Nawożenie i poprawa żyzności: na podstawie analiz gleby i potrzeb roślin.
- Monitoring: regularne inspekcje, pułapki, zapisy obserwacji.
- Zapobieganie: mechaniczne odchwaszczanie, ściółkowanie, uprawa międzyrzędowa, pasy ekologiczne.
- Decyzje chemiczne na podstawie progów: wybór środków, rotacja substancji czynnych.
- Stosowanie metod biologicznych: biopreparaty, naturalni wrogowie.
- Technika zabiegów: kalibracja opryskiwaczy, warunki aplikacji, ochrona osób.
- Dokumentacja i analiza wyników: rejestry zabiegów, ocena efektywności i plan na kolejny sezon.
Przestrzeganie tego schematu, z dostosowaniem do lokalnych warunków i rekomendacji doradców, zwiększa szansę na efektywne i zrównoważone prowadzenie plantacji buraka cukrowego.
Wyzwania i przyszłość integrowanej ochrony buraka cukrowego
Wdrażanie IPR napotyka na praktyczne wyzwania: ograniczenia w dostępności niektórych środków, presję ekonomiczną na redukcję kosztów, konieczność edukacji i zmiany przyzwyczajeń wśród plantatorów oraz rosnące wymagania regulatorów i rynku dotyczące pozostałości pestycydów. Jednocześnie rozwój biotechnologii, lepsze narzędzia monitoringu (np. czujniki polowe, modele prognozujące), rosnąca oferta biopreparatów oraz presja rynkowa na zrównoważoną produkcję stwarzają możliwości do szerszego wdrożenia IPR. Kluczem będzie integracja technologii cyfrowych z praktyką rolniczą, rozwój lokalnych programów doradczych oraz finansowe i organizacyjne wsparcie transformacji w kierunku systemów o niższym wpływie środowiskowym.
Podsumowanie
Integrowana ochrona roślin w uprawie buraków cukrowych to kompleksowy system, który wymaga planowania, monitoringu, współpracy z doradcami i elastycznego stosowania narzędzi agrotechnicznych, biologicznych i chemicznych. Najważniejsze rekomendacje to: prowadzić systematyczny monitoring i podejmować decyzje na podstawie progów szkodliwości; preferować metody niechemiczne i biopreparaty; stosować rotację upraw i substancji czynnych; dokumentować wszystkie działania i analizować ich efektywność; inwestować w szkolenia oraz sprzęt umożliwiający precyzyjne stosowanie środków ochrony roślin. Dzięki temu plantatorzy mogą osiągnąć stabilne i zdrowe plony buraka cukrowego przy jednoczesnym ograniczeniu negatywnego wpływu na środowisko i zmniejszeniu ryzyka odporności patogenów i szkodników.
Źródła i dodatkowe materiały pomocnicze: metodyki i poradniki opracowane przez instytucje doradcze oraz badawcze zawierają szczegółowe wytyczne praktyczne i progi decyzyjne, które warto stosować w codziennej działalności polowej.