Uwarunkowania przyrodnicze i ekonomiczne polskiego rolnictwa w XXI wieku
Podejmowanie decyzji o wyborze profilu produkcji roślinnej w polskich warunkach klimatycznych i glebowych wymaga obecnie znacznie głębszej analizy niż jeszcze dwie dekady temu. Współczesne rolnictwo w Polsce znajduje się w punkcie zwrotnym, determinowanym przez postępujące zmiany klimatu, gwałtowne wahania cen na rynkach światowych oraz ewoluującą politykę rolną Unii Europejskiej. Aby odpowiedzieć na pytanie, co się opłaca uprawiać w Polsce, należy najpierw zrozumieć, że rentowność nie jest pojęciem stałym i zależy od synergii między jakością gleby, dostępnością wody, lokalizacją gospodarstwa względem centrów logistycznych oraz umiejętnością adaptacji nowoczesnych technologii. Tradycyjny model gospodarowania, oparty na intuicji i wielopokoleniowym przyzwyczajeniu do konkretnych gatunków, coraz częściej ustępuje miejsca precyzyjnemu planowaniu biznesowemu. Polska, dysponując jednymi z największych zasobów gruntów rolnych w Europie, charakteryzuje się dużą różnorodnością glebową, od żyznych czarnoziemów na Lubelszczyźnie po lekkie, piaszczyste gleby w centralnej części kraju. Ta zmienność sprawia, że dobór roślin musi być ściśle spersonalizowany pod kątem konkretnego regionu. Dodatkowo, coraz częstsze okresy suszy hydrologicznej zmuszają producentów do inwestowania w systemy nawadniania lub przechodzenia na uprawy o niższym zapotrzebowaniu na wodę. Zmienność rynkowa, potęgowana przez sytuację geopolityczną na wschodzie, sprawia, że bezpieczeństwo żywnościowe i lokalna produkcja nabierają nowego znaczenia, co bezpośrednio przekłada się na kalkulacje ekonomiczne rolników poszukujących stabilnych źródeł dochodu.
Zboża jako fundament produkcji roślinnej i ich rentowność w zmiennych warunkach
Zboża od wieków stanowią trzon polskiej produkcji polowej, zajmując największy procent powierzchni zasiewów. Choć rynek ten bywa nasycony, a ceny skupu podlegają silnym wpływom giełd światowych, uprawa pszenicy konsumpcyjnej o wysokich parametrach jakościowych wciąż pozostaje jednym z najpewniejszych kierunków dla gospodarstw dysponujących dobrymi klasami ziemi. Rentowność zbóż w Polsce zależy przede wszystkim od skali produkcji oraz optymalizacji kosztów nawożenia i ochrony roślin. Pszenica ozima, będąca liderem pod względem areału, wymaga precyzyjnego podejścia agrotechnicznego, aby uzyskać ziarno o odpowiedniej zawartości białka i glutenu, co pozwala na uzyskanie wyższych cen w młynach. Z kolei żyto, choć tradycyjnie uważane za roślinę na słabsze stanowiska, w formie hybrydowej wykazuje zdumiewający potencjał plonotwórczy, co przy relatywnie niższych nakładach na ochronę może generować atrakcyjną marżę. Warto również zwrócić uwagę na jęczmień browarny, który przy zachowaniu rygorystycznych norm jakościowych oferuje kontrakty terminowe zapewniające stabilność finansową. Kluczowym czynnikiem wpływającym na opłacalność zbóż jest obecnie nie tylko sam plon z hektara, ale przede wszystkim koszt jego uzyskania w relacji do aktualnych cen paliw i nawozów azotowych. Rolnicy coraz częściej szukają oszczędności poprzez stosowanie rolnictwa precyzyjnego, które pozwala na dawkowanie środków produkcji dokładnie tam, gdzie są one potrzebne, co znacząco poprawia wynik ekonomiczny całej uprawy.
Uprawa rzepaku ozimego i rosnące znaczenie roślin oleistych
Rzepak ozimy od lat nazywany jest czarnym złotem polskich pól i nie bez powodu uznaje się go za jedną z najbardziej dochodowych roślin w płodozmianie. Wysoka opłacalność rzepaku wynika z ogromnego zapotrzebowania przemysłu tłuszczowego oraz sektora biopaliw. Polska jest jednym z czołowych producentów rzepaku w Unii Europejskiej, a polscy rolnicy opanowali technologię jego uprawy na bardzo wysokim poziomie. Uprawa ta jest jednak wymagająca i obarczona sporym ryzykiem, zwłaszcza w kontekście mroźnych, bezśnieżnych zim oraz wiosennych przymrozków. Koszty wejścia w uprawę rzepaku są wysokie ze względu na konieczność intensywnego nawożenia siarką i borem oraz wielokrotne zabiegi insektycydowe i fungicydowe. Niemniej jednak, przy plonach przekraczających cztery tony z hektara, rzepak oferuje zwrot z inwestycji, którego trudno szukać w przypadku standardowych zbóż paszowych. W ostatnich latach zauważalny jest także wzrost zainteresowania słonecznikiem, który staje się alternatywą dla rzepaku, zwłaszcza w południowych i zachodnich regionach Polski. Słonecznik lepiej znosi niedobory wody i ma mniejsze wymagania glebowe, co przy rosnących temperaturach czyni go uprawą przyszłościową. Wybór między rzepakiem a słonecznikiem często sprowadza się do analizy zasobności gleby w wodę oraz dostępności lokalnych punktów skupu zdolnych do procesowania nasion oleistych o różnej charakterystyce.
Potencjał uprawy kukurydzy na ziarno i kiszonkę w dobie ocieplenia klimatu
Kukurydza zrewolucjonizowała polskie rolnictwo w ciągu ostatnich dwóch dekad, stając się jednym z najważniejszych gatunków roślin uprawnych. Jej sukces wynika z ogromnego postępu genetycznego, który pozwolił na stworzenie odmian dostosowanych do krótszego okresu wegetacji w Europie Środkowej. Uprawa kukurydzy na ziarno jest szczególnie opłacalna w dużych gospodarstwach, które posiadają własne suszarnie, ponieważ koszt suszenia ziarna jest głównym czynnikiem obniżającym marżę brutto. Dzięki wysokiemu potencjałowi plonotwórczemu, kukurydza potrafi oddać z jednego hektara znacznie więcej energii niż jakiekolwiek zboże, co czyni ją niezwykle efektywną. Z kolei kukurydza na kiszonkę jest fundamentem nowoczesnej produkcji mlecznej i wołowej, a także kluczowym substratem dla rosnącego sektora biogazowni rolniczych. Rozwój biogazowni w Polsce otwiera przed rolnikami nowe możliwości zbytu, gdzie stabilność dostaw i wysoka masa zielona są premiowane stałymi kontraktami. Wyzwanie dla uprawy kukurydzy stanowi jednak narastający problem szkodników, takich jak omacnica prosowianka czy stonka kukurydziana, oraz konieczność radzenia sobie z okresowymi suszami w kluczowych fazach rozwojowych, jakimi są pylenie i zawiązywanie ziarniaków. Mimo to, elastyczność w doborze odmian o różnym FAO pozwala na dopasowanie uprawy do niemal każdych warunków panujących w naszym kraju.
Buraki cukrowe i ziemniaki przemysłowe jako stabilne źródło dochodu
Uprawa roślin okopowych, takich jak buraki cukrowe i ziemniaki, od zawsze wiązała się z dużą pracochłonnością i koniecznością posiadania specjalistycznego sprzętu, co naturalnie ogranicza liczbę producentów i stabilizuje rynek. Burak cukrowy, po okresie zawirowań związanych z likwidacją kwotowania cukru w Unii Europejskiej, powrócił na ścieżkę wysokiej rentowności. Nowoczesne systemy kontraktacji oferowane przez cukrownie zapewniają rolnikom nie tylko zbyt, ale często również wsparcie w postaci nasion, nawozów i doradztwa agrotechnicznego. Jest to uprawa, która w bardzo dobrym stopniu reaguje na wysokie nawożenie i staranną pielęgnację, odwdzięczając się wysokim plonem korzeni o dużej polaryzacji. Ziemniaki natomiast, dzielące się na jadalne, skrobiowe i sadzeniaki, oferują jeszcze większą dywersyfikację przychodów. Szczególnie opłacalna pozostaje produkcja ziemniaków skrobiowych, gdzie cena jest ściśle powiązana z zawartością skrobi, a hodowcy mogą liczyć na dodatkowe płatności związane z produkcją roślin wysokobiałkowych lub innych form wsparcia systemowego. Produkcja ziemniaków jadalnych wymaga z kolei inwestycji w infrastrukturę przechowalniczą, ponieważ sprzedaż bezpośrednio z pola w trakcie żniw ziemniaczanych jest zazwyczaj najmniej korzystna finansowo. Przetwórstwo ziemniaków na frytki i chipsy to kolejny dynamicznie rozwijający się segment, w którym długoterminowe umowy z globalnymi koncernami spożywczymi pozwalają na bezpieczne planowanie inwestycji w gospodarstwie.
Rośliny strączkowe i ich rola w płodozmianie oraz dopłatach bezpośrednich
W obliczu zaostrzających się wymogów środowiskowych i konieczności zazieleniania produkcji rolnej, rośliny strączkowe zyskały na znaczeniu nie tylko jako źródło cennego białka roślinnego, ale przede wszystkim jako doskonały przedplon. Uprawa grochu, bobiku czy łubinu pozwala na naturalne wzbogacenie gleby w azot atmosferyczny dzięki symbiozie z bakteriami brodawkowymi, co przekłada się na realne oszczędności w nawożeniu azotowym roślin następczych. Choć plonowanie strączkowych bywa w Polsce niestabilne i mocno uzależnione od rozkładu opadów w maju i czerwcu, to system dopłat do roślin strączkowych znacząco podnosi ich ogólną opłacalność. Rynek zbytu na te rośliny stale rośnie, co jest napędzane przez globalny trend zastępowania białka zwierzęcego roślinnym oraz dążenie do ograniczenia importu soi modyfikowanej genetycznie z obu Ameryk. Inwestycja w rośliny strączkowe to strategia długofalowa, która poprawia strukturę gleby i przerywa cykle chorobowe zbóż, co jest nieocenioną wartością w zrównoważonym gospodarstwie. Dla mniejszych gospodarstw, które nie mogą konkurować skalą w produkcji pszenicy, specjalizacja w wysokiej jakości nasionach strączkowych do celów konsumpcyjnych może stanowić bardzo rentowną niszę, zwłaszcza w kanale sprzedaży bezpośredniej lub poprzez kooperatywy spożywcze.
Rozwój uprawy soi w Polsce jako odpowiedź na zapotrzebowanie paszowe
Soja przez lata była uważana za roślinę zbyt ciepłolubną dla polskiego klimatu, jednak postęp w hodowli roślin i pojawienie się odmian bardzo wczesnych i wczesnych zmieniło tę perspektywę. Obecnie soja staje się jedną z najbardziej obiecujących roślin, jeśli chodzi o pytanie o to, co się opłaca uprawiać w Polsce. Jej największym atutem jest ogromny, niemal nieograniczony rynek zbytu w postaci przemysłu paszowego, który obecnie opiera się na imporcie śruty sojowej. Polska soja, wolna od GMO, jest towarem wysoce pożądanym i osiąga ceny wyższe niż standardowe surowce paszowe. Uprawa soi wymaga jednak specyficznej wiedzy, szczególnie w zakresie szczepienia nasion odpowiednimi szczepami bakterii oraz ochrony przed chwastami w początkowej fazie wzrostu. Rentowność soi podnoszą relatywnie niskie koszty nawożenia mineralnego oraz wysoka wartość stanowiska dla pszenicy ozimej, która po soi plonuje znacznie lepiej. Wraz z przesuwaniem się stref klimatycznych na północ, areał uprawy soi w Polsce systematycznie rośnie, a budowa nowych tłoczni dedykowanych dla polskiego ziarna dodatkowo stabilizuje ten rynek. Dla rolników poszukujących alternatywy dla rzepaku lub kukurydzy, soja oferuje ciekawą opcję dywersyfikacji przychodów przy zachowaniu korzystnych aspektów ekologicznych.
Sadownictwo w obliczu kryzysu nadprodukcji i poszukiwanie nowych gatunków
Polskie sadownictwo, zdominowane przez produkcję jabłek, znajduje się obecnie w trudnej sytuacji strukturalnej, która wymusza głęboką reorientację. Ogromna podaż jabłek przy jednoczesnym ograniczeniu dostępu do tradycyjnych rynków eksportowych spowodowała drastyczny spadek opłacalności standardowych odmian. W tym kontekście odpowiedź na pytanie o opłacalność w sadownictwie przesuwa się w stronę odmian klubowych, które podlegają ścisłej kontroli jakości i marketingu, oraz w stronę gatunków wcześniej niedocenianych. Coraz większym zainteresowaniem cieszy się uprawa gruszek, na które popyt krajowy i zagraniczny pozostaje stabilny, a ceny są zazwyczaj znacznie wyższe niż w przypadku jabłek. Produkcja czereśni, choć obarczona dużym ryzykiem związanym z przymrozkami i pękaniem owoców w czasie deszczu, przy zastosowaniu nowoczesnych osłon i systemów nawadniania potrafi wygenerować rekordowe przychody z hektara. Kluczem do sukcesu w nowoczesnym sadownictwie nie jest już tylko ilość wyprodukowanego owocu, ale jego jakość, kaliber i zdolność do długiego przechowywania w kontrolowanej atmosferze. Rolnicy, którzy decydują się na dywersyfikację i wprowadzanie takich gatunków jak śliwki czy morele, często znajdują lepszą pozycję negocjacyjną z sieciami handlowymi, szukającymi lokalnych dostawców różnorodnych owoców deserowych przez cały sezon.
Jagodniki jako najbardziej dochodowe sektory produkcji ogrodniczej
Jeśli analizujemy dochód z jednego hektara, to uprawy jagodowe bez wątpienia znajdują się w ścisłej czołówce. Polska jest światowym potentatem w produkcji borówki amerykańskiej, która stała się symbolem sukcesu polskiego eksportu owoców. Choć koszty założenia plantacji borówki są ogromne, obejmując przygotowanie podłoża, systemy nawadniania, fertygacji oraz osłony przeciw ptakom, to zwrot z inwestycji w sprzyjających warunkach rynkowych jest bardzo atrakcyjny. Podobnie sytuacja wygląda w przypadku malin, zwłaszcza tych uprawianych pod osłonami na zbiór deserowy. Maliny uprawiane w tunelach są chronione przed kaprysami pogody, co pozwala na uzyskanie owoców najwyższej klasy, które trafiają na półki sklepowe nie tylko w Polsce, ale w całej Europie Zachodniej. Kolejnym dynamicznie rozwijającym się segmentem jest uprawa jagody kamczackiej oraz truskawki powtarzającej, która pozwala na wydłużenie sezonu sprzedaży do późnej jesieni. Warto jednak pamiętać, że uprawy jagodowe są skrajnie wrażliwe na dostępność siły roboczej do zbioru ręcznego, co stanowi obecnie największe wyzwanie dla tego sektora. Mechanizacja zbioru owoców jagodowych, szczególnie w przypadku porzeczek czy agrestu, jest rozwiązaniem, ale zazwyczaj wiąże się z produkcją na cele przemysłowe, gdzie marże są znacznie niższe niż w przypadku owoców deserowych.
Uprawa warzyw gruntowych i znaczenie specjalizacji gospodarstwa
Warzywnictwo gruntowe w Polsce to sektor o ogromnym potencjale, ale i bardzo wysokiej zmienności. Uprawa cebuli, marchwi, kapusty czy buraczków ćwikłowych wymaga nie tylko doskonałych gleb, ale przede wszystkim dostępu do wody. Bez nawadniania nowoczesna produkcja warzyw jest praktycznie niemożliwa do przeprowadzenia w sposób zapewniający powtarzalną jakość. Cebula, będąca jednym z głównych produktów eksportowych polskiego warzywnictwa, w latach o niskich zbiorach w Europie potrafi osiągać zawrotne ceny, czyniąc tę uprawę niezwykle opłacalną. Z kolei marchew i pietruszka, choć wymagające pod względem ochrony przed chorobami i szkodnikami, stanowią bazę dla przemysłu mrożonek i soków. Specjalizacja gospodarstwa w jednym lub dwóch gatunkach pozwala na zakup wysoce wydajnych maszyn do siewu, pielęgnacji i zbioru, co jest niezbędne do konkurowania cenowego na rynku europejskim. Coraz większą rolę odgrywa również uprawa warzyw dyniowatych, w tym dyni jadalnej i przemysłowej, która znajduje zastosowanie w produkcji olejów i jako zdrowy dodatek do żywności. Kluczowym elementem podnoszącym rentowność w warzywnictwie jest posiadanie profesjonalnych przechowalni z systemami kontroli temperatury i wilgotności, co pozwala na sprzedaż towaru w okresach najwyższych cen, zazwyczaj wczesną wiosną.
Rośliny zielarskie i przyprawowe jako alternatywa dla małych gospodarstw
Dla gospodarstw o mniejszej powierzchni, gdzie tradycyjna uprawa zbóż czy rzepaku nie jest w stanie zapewnić godziwego dochodu, idealnym rozwiązaniem może być produkcja ziół i roślin przyprawowych. Polska ma długie tradycje w zielarstwie, będąc jednym z największych w Europie producentów mięty, rumianku, szałwii czy kozłka lekarskiego. Uprawa ziół jest często bardzo pracochłonna, ale oferuje znacznie wyższe stawki za kilogram produktu w porównaniu do płodów rolnych masowych. Rosnąca świadomość zdrowotna społeczeństwa oraz rozwój przemysłu farmaceutycznego i kosmetycznego napędzają popyt na surowce zielarskie najwyższej jakości. Szczególnym przykładem opłacalnej uprawy niszowej jest czosnek. Polska odmiana czosnku cieszy się doskonałą opinią ze względu na intensywny smak i właściwości lecznicze, wygrywając konkurencję z importowanym towarem z Chin. Inwestycja w maszyny do sadzenia i zbioru czosnku pozwala na zwiększenie skali produkcji i wejście do sieci handlowych. Innym ciekawym kierunkiem jest uprawa lawendy, która znajduje zastosowanie nie tylko jako surowiec dla przemysłu, ale również jako element turystyki wiejskiej i produkcji rękodzielniczej. Zielarstwo wymaga jednak dużej wiedzy o specyficznych wymaganiach poszczególnych gatunków oraz umiejętności prawidłowego suszenia i przechowywania surowca, co jest kluczowe dla zachowania substancji czynnych.
Produkcja konopi włóknistych i ich wszechstronne zastosowanie przemysłowe
Konopie włókniste przeżywają w Polsce prawdziwy renesans, wychodząc z cienia kontrowersji i stając się pełnoprawną, niezwykle perspektywiczną uprawą. Ich opłacalność wynika z faktu, że praktycznie każda część rośliny może być wykorzystana i sprzedana. Włókno konopne znajduje zastosowanie w przemyśle tekstylnym, budowlanym (jako beton konopny) oraz motoryzacyjnym, natomiast paździerze są cenione w produkcji ściółek i materiałów izolacyjnych. Z kolei kwiatostany, bogate w kannabinoidy takie jak CBD, stanowią surowiec dla dynamicznie rozwijającej się branży suplementów diety i kosmetyków. Nasiona konopi są natomiast uznawane za tzw. superfood ze względu na idealne proporcje kwasów omega-3 i omega-6. Konopie są roślinami o niskich wymaganiach chemicznych, świetnie radzą sobie bez intensywnej ochrony pestycydowej i pozostawiają po sobie doskonałe stanowisko w płodozmianie. Uprawa ta wymaga jednak dopełnienia formalności urzędowych, choć procedury te z roku na rok stają się coraz prostsze. Inwestycja w konopie włókniste to kierunek dla rolników szukających nowoczesnych, ekologicznych rozwiązań, które wpisują się w strategię gospodarki o obiegu zamkniętym.
Uprawy energetyczne i biomasa w kontekście transformacji energetycznej
W obliczu kryzysu energetycznego i dążenia do dekarbonizacji gospodarki, uprawa roślin na cele energetyczne staje się realną alternatywą dla tradycyjnego rolnictwa, zwłaszcza na gruntach słabszej klasy. Wierzba energetyczna, miskant olbrzymi czy ślazowiec pensylwański to gatunki charakteryzujące się ogromnym przyrostem biomasy w krótkim czasie. Produkcja zrębki energetycznej lub pelletu z roślin wieloletnich może stanowić stabilne źródło dochodu na długie lata, przy minimalnych nakładach na coroczną pielęgnację. Opłacalność tego kierunku jest ściśle powiązana z lokalną infrastrukturą energetyczną – bliskość ciepłowni miejskich lub elektrowni spalających biomasę jest kluczowa ze względu na koszty transportu. Ponadto, uprawy energetyczne mogą być wykorzystywane jako pasy ochronne lub sposób na zagospodarowanie terenów marginalnych, które nie nadają się do uprawy wymagających roślin spożywczych. Warto również wspomnieć o uprawie rzepaku i kukurydzy z przeznaczeniem bezpośrednio na biopaliwa i biogaz, co przy odpowiednich regulacjach prawnych i systemach wsparcia dla energii odnawialnej tworzy stabilny rynek zbytu, niezależny od wahań cen żywności.
Rolnictwo ekologiczne jako szansa na wyższe marże i rynki premium
Pytając o to, co się opłaca uprawiać w Polsce, nie można pominąć rolnictwa ekologicznego, które przestaje być niszą, a staje się ważnym sektorem rynkowym. Produkcja certyfikowana metodami ekologicznymi pozwala na uzyskanie cen znacznie wyższych niż w rolnictwie konwencjonalnym, co rekompensuje niższe zazwyczaj plony i wyższe koszty robocizny. Szczególnie opłacalne w systemie eko są owoce jagodowe, warzywa oraz stare odmiany zbóż, takie jak orkisz, samopsza czy płaskurka, które cieszą się ogromnym zainteresowaniem świadomych konsumentów. Rolnictwo ekologiczne korzysta również z wyższego poziomu wsparcia w ramach unijnych programów rozwoju obszarów wiejskich, co dodatkowo poprawia wynik finansowy gospodarstwa. Przejście na ekologię wymaga jednak zmiany mentalności rolnika i zaakceptowania większego ryzyka związanego z brakiem możliwości stosowania syntetycznych środków ochrony roślin. Dla wielu gospodarstw, zwłaszcza tych położonych w regionach o dużym rozdrobnieniu i walorach przyrodniczych, certyfikacja ekologiczna jest jedyną drogą do zbudowania rentownej marki własnej i ucieczki przed konkurencją ze strony wielkoobszarowych gospodarstw towarowych.
Innowacje technologiczne i automatyzacja a koszty produkcji rolnej
Ostateczna opłacalność jakiejkolwiek uprawy w Polsce jest nierozerwalnie związana z postępem technologicznym. Wdrażanie systemów rolnictwa 4.0, takich jak autonomiczne ciągniki, drony monitorujące stan upraw, systemy zmiennego dawkowania nawozów (VRA) oraz zaawansowane oprogramowanie do zarządzania gospodarstwem, pozwala na drastyczną redukcję kosztów zmiennych. Precyzyjne rolnictwo ogranicza zużycie paliwa, nawozów i środków ochrony roślin nawet o kilkanaście procent, co w skali dużego gospodarstwa przekłada się na dziesiątki tysięcy złotych oszczędności rocznie. Ponadto, nowoczesne technologie pozwalają na lepsze zarządzanie ryzykiem, np. poprzez precyzyjne prognozowanie chorób i szkodników czy optymalizację terminu zbioru. Inwestycja w nowoczesny park maszynowy to nie tylko kwestia wygody, ale przede wszystkim konieczność ekonomiczna w świecie, gdzie ceny środków produkcji rosną szybciej niż ceny płodów rolnych. Rolnicy, którzy potrafią efektywnie łączyć wiedzę agrotechniczną z nowinkami technicznymi, będą tymi, dla których uprawa ziemi pozostanie wysoce dochodowym zajęciem niezależnie od panującej koniunktury rynkowej.
Przyszłość polskiego rolnictwa i strategiczne wybory producentów rolnych
Podsumowując analizę dotyczącą opłacalności upraw w Polsce, należy stwierdzić, że nie istnieje jedna, uniwersalna odpowiedź na pytanie o najlepszy gatunek rośliny. Sukces w rolnictwie jest wypadkową umiejętnego czytania rynku, adaptacji do zmian klimatycznych i odważnego wprowadzania innowacji. Podczas gdy zboża i rzepak pozostaną fundamentem dla wielu, przyszłość należy do tych, którzy potrafią znaleźć swoją niszę – czy to w produkcji wysokiej jakości warzyw, owoców jagodowych, roślin zielarskich, czy też w certyfikowanej produkcji ekologicznej. Ważnym trendem będzie dalsza profesjonalizacja i koncentracja produkcji, ale także rozwój krótkich łańcuchów dostaw i sprzedaży bezpośredniej, co pozwala rolnikom przejmować większą część marży, która do tej pory trafiała do pośredników. Polska ma ogromny potencjał, aby być nie tylko spichlerzem Europy w zakresie surowców, ale przede wszystkim dostawcą zaawansowanych technologicznie i wysokojakościowych produktów żywnościowych. Ostatecznie o tym, co się opłaca uprawiać, zdecyduje konsument przy sklepie półce oraz zdolność polskiego rolnika do elastycznego reagowania na jego potrzeby przy jednoczesnym dbaniu o najcenniejszy kapitał – polską glebę.