Pasy przeciwpożarowe stanowią jeden z najskuteczniejszych sposobów ochrony przed rozprzestrzenianiem się ognia, zarówno na terenach leśnych, jak i w pobliżu zabudowań, dróg czy obszarów rolniczych. Ich rola staje się coraz bardziej istotna w obliczu zmian klimatycznych, które sprzyjają dłuższym okresom suszy i wzrostowi temperatury. Wybór odpowiednich roślin na pasy przeciwpożarowe nie jest jednak prostym zadaniem. Wymaga uwzględnienia wielu czynników, takich jak lokalne warunki klimatyczne, rodzaj gleby, dostępność wody, a także specyficzne właściwości poszczególnych gatunków roślin. W niniejszym artykule przedstawimy szczegółową analizę roślin najlepiej nadających się na pasy przeciwpożarowe, uwzględniając ich cechy, wymagania oraz praktyczne zastosowania w różnych środowiskach.
Znaczenie pasów przeciwpożarowych w kontekście współczesnych zagrożeń pożarowych
W ostatnich latach obserwuje się wzrost liczby pożarów, zarówno w Polsce, jak i na świecie. Przyczyną tego zjawiska są nie tylko zmiany klimatyczne, ale także działalność człowieka, taka jak wylesianie, niekontrolowane wypalanie traw czy zaniedbania w zarządzaniu terenami zielonymi. Pasy przeciwpożarowe pełnią kluczową rolę w zapobieganiu rozprzestrzenianiu się ognia, tworząc naturalne bariery, które spowalniają lub zatrzymują płomienie. Ich skuteczność zależy jednak od odpowiedniego doboru roślin, które powinny charakteryzować się niską palnością, zdolnością do zatrzymywania wilgoci oraz odpornością na warunki atmosferyczne.
Pasy przeciwpożarowe mogą być stosowane zarówno w lasach, jak i na terenach rolniczych, w pobliżu zabudowań czy infrastruktury drogowej. Ich rola nie ogranicza się jedynie do ochrony przed ogniem, ale obejmuje również poprawę bioróżnorodności, ochronę gleby przed erozją oraz tworzenie korytarzy ekologicznych dla zwierząt. Dlatego też, projektowanie pasów przeciwpożarowych powinno uwzględniać nie tylko aspekty techniczne, ale także ekologiczne i krajobrazowe, aby maksymalizować ich korzyści dla środowiska naturalnego.
Podstawowe kryteria doboru roślin na pasy przeciwpożarowe
Dobór roślin na pasy przeciwpożarowe powinien opierać się na kilku fundamentalnych kryteriach, które zapewnią ich skuteczność w zapobieganiu rozprzestrzenianiu się ognia. Przede wszystkim, rośliny powinny charakteryzować się niską palnością, co oznacza, że ich liście, łodygi i kora nie powinny łatwo ulegać zapłonowi. Kolejnym istotnym czynnikiem jest zdolność do zatrzymywania wilgoci, zarówno w tkankach roślinnych, jak i w glebie, co pozwala na utrzymanie odpowiedniego poziomu nawodnienia nawet w okresach suszy.
Odporność na warunki atmosferyczne, takie jak silne wiatry, wysokie temperatury czy mróz, jest równie ważna, ponieważ rośliny muszą być w stanie przetrwać w trudnych warunkach środowiskowych. Ważne jest również, aby rośliny były przystosowane do lokalnych warunków glebowych, co pozwoli na ich optymalny wzrost i rozwój. Rośliny o szybkiej regeneracji po uszkodzeniach mechanicznych lub termicznych są szczególnie cenione, ponieważ pozwalają na szybkie odtworzenie bariery przeciwpożarowej po ewentualnym pożarze.
Warto również zwrócić uwagę na strukturę roślin, ponieważ zbyt gęste nasadzenia mogą sprzyjać gromadzeniu się suchej masy roślinnej, która może stanowić paliwo dla ognia. Optymalne rozwiązanie to kombinacja roślin o różnej wysokości i strukturze, co pozwala na stworzenie efektywnej bariery przeciwpożarowej, która jednocześnie wspiera lokalną bioróżnorodność.
Trawy jako podstawa pasów przeciwpożarowych: gatunki i ich właściwości
Trawy są jednymi z najczęściej wykorzystywanych roślin na pasy przeciwpożarowe ze względu na ich niską palność, zdolność do szybkiej regeneracji oraz łatwość uprawy. Gatunki takie jak kostrzewa owcza, ostnica Jana, trzcinnik leśny czy miskant chiński charakteryzują się gęstym systemem korzeniowym, który pomaga zatrzymać wilgoć w glebie i ogranicza erozję. Kostrzewa owcza jest szczególnie polecana ze względu na swoją zdolność do tworzenia gęstych darni, które skutecznie hamują rozprzestrzenianie się ognia. Jej niska palność i odporność na suszę sprawiają, że jest idealna do tworzenia pasów przeciwpożarowych na dużych obszarach.
Ostnica Jana, z kolei, charakteryzuje się wysoką odpornością na warunki atmosferyczne i zdolnością do szybkiego odrastania po pożarze. Jej sztywne, wąskie liście nie stanowią łatwopalnego materiału, co czyni ją skuteczną barierą przeciwpożarową. Trzcinnik leśny, dzięki swoim wysokim pędom, może pełnić funkcję wizualnej bariery, jednocześnie nie stanowiącej zagrożenia pożarowego. Miskant chiński, popularny ze względu na swoje dekoracyjne walory, jest również odporny na suszę i charakteryzuje się niską palnością.
Trawy najlepiej sprawdzają się w kombinacji z innymi roślinami, takimi jak krzewy czy niskie drzewa, co pozwala na stworzenie wielowarstwowej bariery przeciwpożarowej. Ważne jest, aby trawy były regularnie koszone, co zapobiega gromadzeniu się suchej masy roślinnej i utrzymuje ich niską palność. Trawy mogą być również wykorzystywane do tworzenia pasów przeciwpożarowych w pobliżu dróg czy zabudowań, gdzie ich estetyczny wygląd i funkcjonalność idą w parze.
Krzewy o niskiej palności: idealne do tworzenia zielonych barier
Krzewy są kolejną grupą roślin, które doskonale sprawdzają się na pasach przeciwpożarowych. Gatunki takie jak berberys, ligustr pospolity, tawuła japońska, głóg czy śliwa tarnina charakteryzują się niską palnością i zdolnością do zatrzymywania wilgoci. Berberys, dzięki swoim kolcom, może dodatkowo utrudniać rozprzestrzenianie się ognia, ponieważ jego gęste gałęzie stanowią naturalną barierę. Jego odporność na suszę i zdolność do wzrostu w różnych warunkach glebowych czyni go uniwersalnym wyborem.
Ligustr pospolity jest ceniony za swoją odporność na suszę i zdolność do tworzenia gęstych żywopłotów, które skutecznie zatrzymują ogień. Tawuła japońska, z kolei, charakteryzuje się dekoracyjnymi kwiatami i odpornością na warunki atmosferyczne, co czyni ją idealną do tworzenia pasów przeciwpożarowych w pobliżu zabudowań. Głóg i śliwa tarnina są szczególnie polecane ze względu na swoje kolce i zdolność do zatrzymywania wilgoci, co sprawia, że są skuteczną barierą przeciwpożarową.
Krzewy powinny być sadzone w grupach lub jako pojedyncze okazy, tworząc efektywną barierę, która nie tylko chroni przed ogniem, ale także poprawia estetykę otoczenia. Regularne przycinanie krzewów jest kluczowe dla utrzymania ich niskiej palności i zapobiegania gromadzeniu się suchej masy roślinnej. Krzewy mogą być również wykorzystywane do tworzenia pasów przeciwpożarowych na terenach rolniczych, gdzie pełnią funkcję miedz i żywopłotów, jednocześnie chroniąc przed ogniem.
Drzewa liściaste w roli naturalnych barier przeciwpożarowych
Drzewa liściaste, takie jak brzoza brodawkowata, grab pospolity, klon jawor, dąb szypułkowy czy lipa drobnolistna, mogą stanowić ważny element pasów przeciwpożarowych, szczególnie na większych obszarach. Drzewa te charakteryzują się wysoką zawartością wody w liściach i korze, co sprawia, że są mniej podatne na zapłon. Brzoza brodawkowata, dzięki swojej białej korze odbijającej promienie słoneczne, jest mniej narażona na przesuszenie i zapłon. Grab pospolity tworzy gęsty cień, który ogranicza wzrost roślinności podszytowej, co zmniejsza ryzyko pożaru.
Klon jawor jest ceniony za swoją odporność na suszę i zdolność do szybkiej regeneracji, co czyni go idealnym do tworzenia pasów przeciwpożarowych w regionach o zmiennej pogodzie. Dąb szypułkowy, dzięki swojej masywnej korze, jest odporny na ogień i może przetrwać nawet intensywne pożary. Lipa drobnolistna, z kolei, charakteryzuje się gęstymi liśćmi i zdolnością do zatrzymywania wilgoci, co sprawia, że jest skuteczną barierą przeciwpożarową.
Drzewa liściaste najlepiej sprawdzają się w kombinacji z krzewami i trawami, tworząc wielowarstwową barierę przeciwpożarową. Ważne jest, aby drzewa były sadzone w odpowiednich odstępach, co pozwala na swobodny przepływ powietrza i ogranicza ryzyko rozprzestrzeniania się ognia. Drzewa liściaste mogą również pełnić funkcję wiatrochronną, co dodatkowo zmniejsza ryzyko pożaru poprzez ograniczenie przepływu gorącego powietrza.
Rośliny iglaste: kiedy i jak je stosować na pasach przeciwpożarowych
Rośliny iglaste, takie jak sosna, świerk czy jałowiec, są zazwyczaj mniej polecane na pasy przeciwpożarowe ze względu na wysoką zawartość żywic, które zwiększają ich palność. Jednak niektóre gatunki, takie jak jałowiec pospolity czy cis pospolity, mogą być wykorzystywane w ograniczonym zakresie. Jałowiec pospolity charakteryzuje się niską palnością dzięki swojej gęstej strukturze i zdolności do zatrzymywania wilgoci. Cis pospolity, z kolei, jest odporny na suszę i nie zawiera żywic w takim stopniu jak inne rośliny iglaste.
W przypadku wykorzystywania roślin iglastych na pasach przeciwpożarowych, należy zachować szczególną ostrożność i sadzić je w połączeniu z roślinami liściastymi i trawami. Ważne jest również regularne usuwanie suchej masy roślinnej, która może gromadzić się pod drzewami iglastymi i stanowić paliwo dla ognia. Rośliny iglaste mogą być stosowane jako uzupełnienie pasów przeciwpożarowych, jednak nie powinny stanowić ich głównego składnika, szczególnie w regionach o wysokim ryzyku pożarowym.
Rośliny odporne na suszę: kluczowe dla skuteczności pasów przeciwpożarowych
Rośliny odporne na suszę, takie jak lawenda, rozmaryn, szałwia, tymianek czy macierzanka, są idealne do tworzenia pasów przeciwpożarowych w regionach o ograniczonych opadach. Lawenda charakteryzuje się niską palnością i zdolnością do zatrzymywania wilgoci w glebie. Rozmaryn, dzięki swoim aromatycznym liściom, nie tylko ogranicza ryzyko pożaru, ale także przyciąga zapylacze, co przyczynia się do zwiększenia bioróżnorodności. Szałwia, z kolei, jest odporna na suszę i może rosnąć w trudnych warunkach glebowych.
Tymianek i macierzanka są cenione za swoją odporność na suszę i zdolność do tworzenia gęstych darni, które skutecznie hamują rozprzestrzenianie się ognia. Rośliny te są szczególnie polecane na pasy przeciwpożarowe w regionach śródziemnomorskich i innych obszarach o suchym klimacie. Ich zdolność do przetrwania w warunkach ograniczonej dostępności wody sprawia, że są one skuteczną barierą przeciwpożarową przez cały rok. Dodatkowo, rośliny odporne na suszę często charakteryzują się niskimi wymaganiami pielęgnacyjnymi, co czyni je ekonomicznym i ekologicznym rozwiązaniem.
Rośliny o wysokiej zawartości wody: naturalne ochroniarze przed ogniem
Rośliny o wysokiej zawartości wody, takie jak aloes, sukulenty, paprocie czy niektóre gatunki bylin, są doskonałym wyborem na pasy przeciwpożarowe ze względu na swoją naturalną odporność na ogień. Aloe vera, dzięki swoim soczystym liściom, jest w stanie zatrzymać ogień i zapobiec jego rozprzestrzenianiu się. Sukulenty, takie jak rozchodniki, echeverie czy kaktusy, charakteryzują się zdolnością do magazynowania wody, co sprawia, że są mniej podatne na zapłon.
Paprocie, takie jak paprotnik zwyczajny czy długosz królewski, mogą być wykorzystywane w wilgotniejszych regionach, gdzie ich zdolność do zatrzymywania wilgoci jest szczególnie ceniona. Rośliny o wysokiej zawartości wody są idealne do tworzenia pasów przeciwpożarowych w pobliżu zabudowań, gdzie ryzyko pożaru jest szczególnie wysokie. Ważne jest, aby rośliny te były sadzone w odpowiednich warunkach glebowych, co pozwoli na ich optymalny wzrost i skuteczność jako bariery przeciwpożarowej.
Rośliny na pasy przeciwpożarowe w klimacie umiarkowanym: polskie gatunki
W klimacie umiarkowanym, takim jak panujący w Polsce, szczególnie polecane są rośliny o niskiej palności, które są przystosowane do lokalnych warunków. Do takich roślin należą m.in. bez czarny, derenie, wrzosy, głóg, śliwa tarnina czy niektóre gatunki traw. Bez czarny charakteryzuje się gęstymi liśćmi i zdolnością do zatrzymywania wilgoci, co czyni go skuteczną barierą przeciwpożarową. Derenie, z kolei, są odporne na suszę i mogą rosnąć w różnych warunkach glebowych.
Wrzosy, dzięki swoim drobnym liściom i zdolności do szybkiej regeneracji, są idealne do tworzenia pasów przeciwpożarowych na terenach piaszczystych i ubogich w składniki odżywcze. Głóg i śliwa tarnina są cenione za swoje kolce i zdolność do zatrzymywania wilgoci, co sprawia, że są skuteczną barierą przeciwpożarową. Rośliny te są również odporne na mróz, co czyni je uniwersalnym rozwiązaniem dla klimatu umiarkowanego. Ważne jest, aby rośliny te były sadzone w odpowiednich odstępach, co pozwoli na swobodny przepływ powietrza i ograniczy ryzyko rozprzestrzeniania się ognia.
Rośliny na pasy przeciwpożarowe w regionach górskich: odporność na ekstremalne warunki
W regionach górskich, gdzie warunki klimatyczne są bardziej ekstremalne, wybór roślin na pasy przeciwpożarowe musi uwzględniać ich odporność na niskie temperatury, silne wiatry i zmienne opady. Rośliny takie jak kosodrzewina, jarząb pospolity, wrzośce czy niektóre gatunki traw górskich są idealne do takich warunków. Kosodrzewina, dzięki swojej niskiej palności i zdolności do zatrzymywania wilgoci, jest szczególnie polecana na pasy przeciwpożarowe w górach.
Jarząb pospolity charakteryzuje się wysoką odpornością na mróz i zdolnością do szybkiej regeneracji po uszkodzeniach. Wrzośce, dzięki swoim drobnym liściom i zdolności do przetrwania w trudnych warunkach, są idealne do tworzenia pasów przeciwpożarowych na terenach górskich. Trawy górskie, takie jak kostrzewa owcza czy trzcinnik leśny, są odporne na suszę i charakteryzują się niską palnością. Ważne jest, aby rośliny te były sadzone w grupach, co pozwoli na stworzenie efektywnej bariery przeciwpożarowej, która będzie skuteczna przez cały rok.
Rośliny na pasy przeciwpożarowe w pobliżu zabudowań: bezpieczeństwo i estetyka
W pobliżu zabudowań, gdzie ryzyko pożaru jest szczególnie wysokie, należy wybierać rośliny o niskiej palności i zdolności do zatrzymywania ognia, które jednocześnie są estetyczne i odporne na zanieczyszczenia. Rośliny takie jak bukszpan, hortensje, berberys Thunberga, ligustr pospolity czy niektóre gatunki traw ozdobnych są idealne do takich zastosowań. Bukszpan charakteryzuje się gęstymi liśćmi i zdolnością do zatrzymywania wilgoci, co czyni go skuteczną barierą przeciwpożarową.
Hortensje są odporne na suszę i mogą rosnąć w różnych warunkach glebowych, co czyni je uniwersalnym wyborem. Berberys Thunberga, dzięki swoim kolcom i niskiej palności, jest skuteczną barierą przeciwpożarową. Ligustr pospolity, z kolei, tworzy gęste żywopłoty, które zatrzymują ogień. Trawy ozdobne, takie jak miscanthus, charakteryzują się niską palnością i zdolnością do szybkiej regeneracji. Ważne jest, aby rośliny te były sadzone w odpowiednich odstępach, co pozwoli na swobodny przepływ powietrza i ograniczy ryzyko rozprzestrzeniania się ognia.
Rośliny na pasy przeciwpożarowe w lasach: ochrona naturalnych ekosystemów
W lasach, gdzie ryzyko pożaru jest szczególnie wysokie, pasy przeciwpożarowe powinny być tworzone z roślin o niskiej palności i zdolności do zatrzymywania ognia. Rośliny takie jak paprocie, niektóre gatunki traw leśnych, krzewy liściaste czy młode drzewa liściaste są idealne do takich zastosowań. Paprocie, dzięki swojej zdolności do zatrzymywania wilgoci, mogą skutecznie ograniczać rozprzestrzenianie się ognia. Trawy leśne, takie jak trzcinnik leśny, charakteryzują się niską palnością i zdolnością do szybkiej regeneracji.
Krzewy liściaste, takie jak leszczyna, kalina czy bez czarny, mogą być wykorzystywane do tworzenia pasów przeciwpożarowych w lasach, gdzie ich gęste liście i zdolność do zatrzymywania wilgoci są szczególnie cenione. Młode drzewa liściaste, takie jak grab czy klon, mogą stanowić uzupełnienie pasów przeciwpożarowych, tworząc wielowarstwową barierę. Ważne jest, aby rośliny te były sadzone w odpowiednich odstępach, co pozwoli na swobodny przepływ powietrza i ograniczy ryzyko rozprzestrzeniania się ognia.
Rośliny na pasy przeciwpożarowe na terenach rolniczych: funkcjonalność i praktyczność
Na terenach rolniczych, gdzie pasy przeciwpożarowe pełnią również funkcję miedz i żywopłotów, szczególnie polecane są rośliny o niskiej palności i zdolności do zatrzymywania ognia. Rośliny takie jak głóg, śliwa tarnina, róże dziko rosnące czy niektóre gatunki wrzosów są idealne do takich zastosowań. Głóg charakteryzuje się kolcami, które utrudniają rozprzestrzenianie się ognia, oraz zdolnością do zatrzymywania wilgoci. Śliwa tarnina, z kolei, jest odporna na suszę i może rosnąć w różnych warunkach glebowych.
Róże dziko rosnące, dzięki swoim kolcom i gęstym liściom, mogą być wykorzystywane do tworzenia pasów przeciwpożarowych, które jednocześnie pełnią funkcję dekoracyjną. Wrzosy, dzięki swoim drobnym liściom i zdolności do przetrwania w trudnych warunkach, są idealne do tworzenia pasów przeciwpożarowych na terenach piaszczystych. Ważne jest, aby rośliny te były sadzone w odpowiednich odstępach, co pozwoli na swobodny przepływ powietrza i ograniczy ryzyko rozprzestrzeniania się ognia.
Rośliny na pasy przeciwpożarowe w miastach: zielona infrastruktura przeciwpożarowa
W miastach, gdzie pasy przeciwpożarowe pełnią również funkcję zieleni miejskiej, należy wybierać rośliny o niskiej palności i zdolności do zatrzymywania ognia, które jednocześnie są estetyczne i odporne na zanieczyszczenia. Rośliny takie jak berberys Thunberga, ligustr pospolity, tawuła japońska, bukszpan czy niektóre gatunki traw ozdobnych są idealne do takich zastosowań. Berberys Thunberga charakteryzuje się niską palnością i zdolnością do zatrzymywania wilgoci, co czyni go skuteczną barierą przeciwpożarową.
Ligustr pospolity, z kolei, tworzy gęste żywopłoty, które zatrzymują ogień. Tawuła japońska jest odporna na warunki atmosferyczne i charakteryzuje się dekoracyjnymi kwiatami. Bukszpan, dzięki swoim gęstym liściom, jest skuteczną barierą przeciwpożarową. Trawy ozdobne, takie jak miscanthus, charakteryzują się niską palnością i zdolnością do szybkiej regeneracji. Ważne jest, aby rośliny te były sadzone w odpowiednich odstępach, co pozwoli na swobodny przepływ powietrza i ograniczy ryzyko rozprzestrzeniania się ognia.
Rośliny na pasy przeciwpożarowe w pobliżu dróg: ochrona infrastruktury
W pobliżu dróg, gdzie pasy przeciwpożarowe pełnią również funkcję ochrony przed hałasem i pyłem, należy wybierać rośliny o niskiej palności i zdolności do zatrzymywania ognia. Rośliny takie jak tawuła japońska, berberys, ligustr, derenie czy niektóre gatunki krzewów liściastych są idealne do takich zastosowań. Tawuła japońska charakteryzuje się niską palnością i zdolnością do zatrzymywania wilgoci, co czyni ją skuteczną barierą przeciwpożarową.
Berberys, dzięki swoim kolcom, może dodatkowo utrudniać rozprzestrzenianie się ognia. Ligustr pospolity tworzy gęste żywopłoty, które zatrzymują ogień. Derenie są odporne na suszę i mogą rosnąć w różnych warunkach glebowych. Krzewy liściaste, takie jak kalina czy bez czarny, są cenione za swoją zdolność do zatrzymywania wilgoci. Ważne jest, aby rośliny te były sadzone w odpowiednich odstępach, co pozwoli na swobodny przepływ powietrza i ograniczy ryzyko rozprzestrzeniania się ognia.
Strategie sadzenia i pielęgnacji pasów przeciwpożarowych
Skuteczność pasów przeciwpożarowych zależy nie tylko od doboru odpowiednich roślin, ale także od strategii ich sadzenia i pielęgnacji. Rośliny powinny być sadzone w odpowiednich odstępach, co pozwoli na swobodny przepływ powietrza i ograniczy ryzyko rozprzestrzeniania się ognia. Ważne jest, aby pasy przeciwpożarowe były regularnie koszone i przycinane, co zapobiega gromadzeniu się suchej masy roślinnej i utrzymuje niską palność roślin.
Pasy przeciwpożarowe powinny być również nawadniane w okresach suszy, co pozwoli na utrzymanie odpowiedniego poziomu wilgoci w glebie i roślinach. Ważne jest, aby unikać stosowania nawozów sztucznych, które mogą zwiększać palność roślin. Zamiast tego, warto stosować naturalne nawozy, takie jak kompost, które poprawiają strukturę gleby i zwiększają jej zdolność do zatrzymywania wilgoci.
Regularne monitorowanie stanu pasów przeciwpożarowych jest kluczowe dla utrzymania ich skuteczności. Należy usuwać chore i uszkodzone rośliny, które mogą stanowić zagrożenie pożarowe. Ważne jest również, aby pasy przeciwpożarowe były dostosowane do lokalnych warunków klimatycznych i glebowych, co pozwoli na ich optymalny wzrost i skuteczność jako bariery przeciwpożarowej.
Podsumowanie: jak stworzyć skuteczny pas przeciwpożarowy
Pasy przeciwpożarowe są niezbędnym elementem ochrony przeciwpożarowej, który może znacząco ograniczyć ryzyko rozprzestrzeniania się ognia. Wybór odpowiednich roślin na pasy przeciwpożarowe powinien uwzględniać ich niską palność, odporność na suszę, zdolność do zatrzymywania wilgoci oraz adaptację do lokalnych warunków glebowych i klimatycznych. Trawy, krzewy o niskiej palności, drzewa liściaste oraz rośliny odporne na suszę są szczególnie polecane ze względu na swoje właściwości przeciwpożarowe i ekologiczne.
Skuteczność pasów przeciwpożarowych zależy również od strategii ich sadzenia i pielęgnacji. Rośliny powinny być sadzone w odpowiednich odstępach, regularnie koszone i przycinane, a także nawadniane w okresach suszy. Ważne jest, aby pasy przeciwpożarowe były dostosowane do lokalnych warunków i regularnie monitorowane, co pozwoli na utrzymanie ich skuteczności przez cały rok. Dzięki odpowiedniemu doborowi roślin i regularnej pielęgnacji, pasy przeciwpożarowe mogą stanowić skuteczną i trwałą barierę, chroniącą zarówno przyrodę, jak i zabudowania przed ogniem.