Rola norm żywieniowych w nowoczesnej produkcji zwierzęcej
Normy żywienia zwierząt gospodarskich stanowią fundament współczesnej zootechniki, pełniąc rolę naukowego punktu odniesienia dla hodowców, technologów pasz oraz lekarzy weterynarii. Ich głównym celem jest precyzyjne określenie ilości składników pokarmowych, które muszą zostać dostarczone organizmowi zwierzęcia w ciągu doby, aby zapewnić mu optymalne zdrowie, dobrostan oraz oczekiwaną wydajność produkcyjną. W dobie rosnących wymagań rynkowych oraz konieczności optymalizacji kosztów produkcji, zrozumienie i stosowanie aktualnych norm staje się niezbędne dla utrzymania konkurencyjności gospodarstwa. Normy te nie są zestawem sztywnych i niezmiennych reguł, lecz dynamicznie ewoluującym zbiorem wytycznych, które uwzględniają najnowsze odkrycia z zakresu fizjologii, biochemii oraz genetyki zwierząt. Współczesne rasy zwierząt gospodarskich charakteryzują się znacznie wyższym potencjałem genetycznym niż ich przodkowie sprzed kilku dekad, co wymusza stałą aktualizację zapotrzebowania na energię, białko, witaminy i minerały. Odpowiednie zbilansowanie dawki pokarmowej w oparciu o rzetelne normy pozwala nie tylko na maksymalizację przyrostów masy ciała czy produkcji mleka, ale również na minimalizację negatywnego wpływu produkcji zwierzęcej na środowisko naturalne poprzez ograniczenie wydalania nadmiaru azotu i fosforu.
Ewolucja systemów normowania potrzeb pokarmowych
Historia tworzenia norm żywieniowych sięga XIX wieku, kiedy to pionierzy tacy jak Albrecht Thaer czy Emil von Wolff zaczęli podejmować próby ilościowego określenia wartości pasz oraz potrzeb zwierząt. Początkowo opierano się na prostych systemach ekwiwalentów sianowych, które z czasem zostały zastąpione przez bardziej zaawansowane parametry, takie jak skrobia surowa czy jednostki owsiane. Przełomem było wprowadzenie pojęcia energii metabolicznej i netto, co pozwoliło na znacznie dokładniejsze przewidywanie efektów produkcyjnych. W XX wieku nastąpił gwałtowny rozwój różnych szkół normowania, z których najbardziej znaczące to amerykański system NRC, francuski INRA oraz niemiecki DLG. W Polsce tradycyjnie opierano się na krajowych normach opracowywanych przez Instytut Fizjologii i Żywienia Zwierząt Polskiej Akademii Nauk, które były regularnie aktualizowane, aby nadążyć za zmianami w potencjale produkcyjnym zwierząt. Ewolucja ta prowadziła od prostego bilansowania składników ogólnych do skomplikowanych modeli matematycznych uwzględniających strawność jelitową aminokwasów, rozkład białka w żwaczu oraz interakcje między poszczególnymi składnikami dawki. Dzisiejsze normy to zaawansowane algorytmy, które pozwalają na modelowanie wzrostu i produkcji w czasie rzeczywistym, biorąc pod uwagę parametry środowiskowe takie jak temperatura czy wilgotność powietrza.
Podstawowe parametry energetyczne w żywieniu zwierząt
Energia jest kluczowym elementem każdej dawki pokarmowej, warunkującym przebieg wszystkich procesów życiowych oraz syntezę produktów zwierzęcych. W systemach normowania rozróżnia się kilka poziomów energii, zaczynając od energii brutto, która stanowi całkowitą ilość energii chemicznej zawartej w paszy, poprzez energię strawną i metaboliczną, aż po energię netto. Energia metaboliczna jest szczególnie istotna w żywieniu drobiu i trzody chlewnej, ponieważ reprezentuje tę część energii, która pozostaje do dyspozycji organizmu po odjęciu strat w kale i moczu. W przypadku przeżuwaczy systemy są jeszcze bardziej złożone i często operują pojęciem jednostek paszowych, takich jak jednostki produkcji mleka czy produkcji mięsa, które uwzględniają specyfikę fermentacji żwaczowej. Precyzyjne określenie zapotrzebowania bytowego na energię jest priorytetem, gdyż musi ono zostać zaspokojone w pierwszej kolejności, zanim zwierzę zacznie kierować energię na cele produkcyjne. Niedobór energii prowadzi do zahamowania wzrostu, spadku kondycji i problemów z rozrodem, natomiast jej nadmiar skutkuje nadmiernym otłuszczeniem, co jest niepożądane zarówno u zwierząt rzeźnych, jak i u krów mlecznych czy loch.
Gospodarka białkowa i znaczenie profilu aminokwasowego
Białko jest podstawowym budulcem tkanek oraz składnikiem niezbędnym do produkcji mleka i jaj, jednak samo pojęcie białka ogólnego staje się niewystarczające w nowoczesnym żywieniu. Współczesne normy kładą ogromny nacisk na jakość białka, rozumianą jako profil aminokwasowy, szczególnie w odniesieniu do zwierząt monogastrycznych. Aminokwasy limitujące, takie jak lizyna, metionina, treonina i tryptofan, muszą zostać dostarczone w odpowiednich proporcjach, aby umożliwić pełne wykorzystanie pozostałych aminokwasów do syntezy białek ustrojowych. Koncepcja białka idealnego, czyli takiego, które idealnie odpowiada zapotrzebowaniu zwierzęcia na poszczególne aminokwasy, jest kluczowa dla optymalizacji żywienia świń i drobiu. W przypadku przeżuwaczy normowanie białka obejmuje dwa główne aspekty: zapotrzebowanie mikroorganizmów żwacza na azot oraz zapotrzebowanie samego zwierzęcia na białko strawne w jelicie cienkim. Systemy takie jak francuski PDI czy polskie normy dla bydła uwzględniają frakcje białka rozkładanego i nierozkładanego w żwaczu, co pozwala na precyzyjne sterowanie wydajnością mleczną i składem mleka. Nadmierna podaż białka jest nie tylko nieekonomiczna, ale również obciąża wątrobę i nerki zwierzęcia oraz prowadzi do zwiększonej emisji amoniaku do środowiska.
Zapotrzebowanie na składniki mineralne i ich biodostępność
Składniki mineralne pełnią w organizmie zwierząt liczne funkcje strukturalne i regulacyjne, będąc elementami kośćca, płynów ustrojowych oraz układów enzymatycznych. Normy dzielą je na makroelementy, do których zaliczamy wapń, fosfor, magnez, sód, potas i chlor, oraz mikroelementy, takie jak żelazo, miedź, cynk, mangan, jod, selen i kobalt. Zapotrzebowanie na te składniki zależy od wieku, masy ciała, gatunku oraz kierunku użytkowania zwierzęcia. Szczególną uwagę przywiązuje się do stosunku wapnia do fosforu, który jest krytyczny dla prawidłowego rozwoju układu kostnego u młodych zwierząt oraz dla zapobiegania porażeniu poporodowemu u krów mlecznych. Nowoczesne normy coraz częściej uwzględniają biodostępność pierwiastków, która różni się w zależności od formy chemicznej suplementu. Na przykład minerały w formie chelatów organicznych są zazwyczaj lepiej przyswajalne niż ich odpowiedniki nieorganiczne w postaci siarczanów czy tlenków. Precyzyjne normowanie minerałów musi również uwzględniać interakcje zachodzące między nimi, gdyż nadmiar jednego pierwiastka może hamować wchłanianie innego, prowadząc do wtórnych niedoborów mimo teoretycznie poprawnego zbilansowania dawki.
Witaminy jako kluczowe regulatory procesów metabolicznych
Witaminy są niezbędnymi mikroskładnikami, których organizm zwierzęcia zazwyczaj nie potrafi syntetyzować w wystarczających ilościach, dlatego muszą być dostarczane w paszy. Dzielą się one na rozpuszczalne w tłuszczach, czyli A, D, E i K, oraz rozpuszczalne w wodzie, do których należą witaminy z grupy B oraz witamina C. Normy zapotrzebowania na witaminy są zróżnicowane w zależności od stopnia intensywności produkcji oraz narażenia zwierząt na stres. W żywieniu przeżuwaczy zakłada się, że mikroorganizmy w żwaczu syntetyzują odpowiednie ilości witamin z grupy B, jednak w przypadku krów o bardzo wysokiej wydajności suplementacja niacyny czy biotyny może przynieść wymierne korzyści zdrowotne i produkcyjne. U zwierząt monogastrycznych suplementacja pełnego spektrum witamin jest standardem, przy czym szczególną rolę odgrywa witamina E i selen, działające jako silne antyoksydanty chroniące komórki przed stresem oksydacyjnym. Normy żywieniowe określają minimalne dawki zapobiegające objawom klinicznym niedoborów, jednak w praktyce hodowlanej często stosuje się dawki optymalne, które wspierają układ odpornościowy i poprawiają parametry rozrodcze.
Specyfika żywienia bydła mlecznego w różnych fazach laktacji
Normowanie żywienia krów mlecznych jest jednym z najbardziej złożonych zagadnień w zootechnice ze względu na dynamiczne zmiany zachodzące w organizmie krowy w trakcie cyklu produkcyjnego. Kluczowym wyzwaniem jest faza wczesnej laktacji, kiedy to zapotrzebowanie na energię rośnie gwałtownie wraz z produkcją mleka, podczas gdy zdolność pobrania suchej masy przez krowę jest ograniczona. Powstający wówczas ujemny bilans energetyczny wymusza na organizmie mobilizację rezerw tłuszczowych, co przy braku odpowiedniego zbilansowania dawki może prowadzić do ketozy i stłuszczenia wątroby. Normy dla krów mlecznych precyzyjnie określają zapotrzebowanie na energię netto laktacji oraz białko trawione w jelicie, uwzględniając masę ciała krowy, ilość produkowanego mleka oraz zawartość tłuszczu i białka w tym mleku. Bardzo ważnym elementem jest również okres zasuszenia, podzielony na fazę wczesną i fazę przygotowawczą do porodu. W tym czasie normy kładą nacisk na regenerację gruczołu mlekowego oraz przygotowanie żwacza do trawienia pasz treściwych, a także na kontrolę bilansu kationowo-anionowego dawki, co jest kluczowe w profilaktyce gorączki mlecznej.
Normy żywienia bydła opasowego i dynamika przyrostów
Żywienie bydła rzeźnego ma na celu uzyskanie wysokich przyrostów dobowych przy jednoczesnym zapewnieniu odpowiedniej jakości kulinarnej mięsa. Normy dla tej grupy zwierząt różnią się w zależności od rasy, płci oraz planowanej masy ubojowej. Bydło ras mięsnych charakteryzuje się innym tempem odkładania tkanek niż bydło rasy holsztyno-fryzyjskiej użytkowane w kierunku mięsnym, co musi zostać uwzględnione przy ustalaniu gęstości energetycznej dawki. W początkowym okresie opasu normy koncentrują się na budowie stelaża kostnego i tkanki mięśniowej, co wymaga odpowiedniej podaży białka i minerałów. W fazie końcowej, czyli wykańczaniu opasów, priorytetem staje się odkładanie tłuszczu śródmięśniowego, tak zwanej marmurkowatości, co osiąga się poprzez zwiększenie udziału pasz energetycznych w dawce. Precyzyjne trzymanie się norm zapobiega nadmiernemu otłuszczeniu zwierząt, które obniża wartość rzeźną tuszy i generuje niepotrzebne koszty paszowe. Ważnym aspektem jest również uwzględnienie zjawiska wzrostu kompensacyjnego, które pozwala na intensywne przyrosty po okresie żywienia ekstensywnego, pod warunkiem odpowiedniego dostosowania dawki pokarmowej.
Fizjologiczne podstawy żywienia trzody chlewnej
Normy żywienia świń są ściśle powiązane z fizjologią trawienia zwierząt monogastrycznych oraz postępem genetycznym, który doprowadził do powstania ras o bardzo wysokiej mięsności. Kluczowym parametrem w normowaniu żywienia trzody jest energia metaboliczna oraz strawność jelitowa aminokwasów. Programy żywieniowe dla świń dzielą się na wiele etapów, począwszy od żywienia prosiąt ssących i odsadzonych, poprzez warchlaki, aż po poszczególne fazy tuczu. U prosiąt normy kładą nacisk na bardzo wysoką strawność komponentów paszowych i wsparcie rozwoju przewodu pokarmowego, co jest niezbędne dla uniknięcia biegunek po odsadzeniowych. W przypadku loch normy różnią się diametralnie między okresem niskiej i wysokiej prośności a okresem laktacji. Podczas prośności priorytetem jest utrzymanie odpowiedniej kondycji ciała i prawidłowy rozwój płodów bez doprowadzenia do zatuczenia lochy. Z kolei w laktacji zapotrzebowanie na energię i białko wzrasta kilkukrotnie, aby umożliwić produkcję dużej ilości mleka dla licznego miotu. Nowoczesne systemy żywienia świń coraz częściej wykorzystują modelowanie precyzyjne, które pozwala na codzienne dostosowywanie składu paszy do aktualnej masy ciała i tempa wzrostu zwierząt w grupie.
Wymagania pokarmowe drobiu rzeźnego i nieśnego
Drób charakteryzuje się bardzo szybkim tempem przemiany materii i krótkim cyklem produkcyjnym, co sprawia, że błędy w realizacji norm żywieniowych są widoczne niemal natychmiast. U kurcząt brojlerów normy są podzielone na krótkie fazy, takie jak starter, grower i finisher, z których każda ma ściśle określoną zawartość energii metabolicznej i aminokwasów. Celem jest osiągnięcie maksymalnego przyrostu masy mięśniowej w jak najkrótszym czasie przy jak najniższym zużyciu paszy. W żywieniu kur niosek normy koncentrują się na zapewnieniu składników niezbędnych do produkcji jaj, ze szczególnym uwzględnieniem wapnia, którego metabolizm jest u tych ptaków niezwykle intensywny. Zapotrzebowanie na wapń zmienia się w ciągu doby w zależności od cyklu formowania skorupy jaja, co wymusza stosowanie różnych frakcji wapiennych w paszy. Dodatkowo w normach dla drobiu uwzględnia się czynniki takie jak barwa żółtka czy jakość białka jaja, które mogą być modyfikowane poprzez odpowiedni dobór składników dawki, takich jak karotenoidy. Ze względu na wysoką wrażliwość ptaków na mikotoksyny normy żywieniowe pośrednio wskazują na konieczność stosowania pasz o najwyższej czystości higienicznej.
Żywienie owiec i kóz w systemach ekstensywnych i intensywnych
Małe przeżuwacze, czyli owce i kozy, posiadają specyficzne wymagania pokarmowe, które często różnią się od norm stosowanych dla bydła. Owce są szczególnie wrażliwe na zawartość miedzi w dawce, której nadmiar może być dla nich toksyczny, podczas gdy kozy wykazują znacznie większą tolerancję na ten pierwiastek. Normy dla owiec uwzględniają kierunek użytkowania, czyli produkcję wełny, mięsa lub mleka. W przypadku owiec matek kluczowym momentem jest okres przed stanówką, kiedy stosuje się tak zwany flushing, czyli zwiększenie poziomu żywienia w celu stymulacji owulacji i zwiększenia plenności. W okresie ciąży wysokiej normy kładą nacisk na zapobieganie toksemii ciężarnościowej poprzez dostarczanie odpowiedniej ilości energii w paszach treściwych. Kozy, jako zwierzęta o bardzo wysokiej selektywności pobierania paszy, wymagają dawek o dużej gęstości składników pokarmowych, zwłaszcza w przypadku ras mlecznych o wysokiej wydajności. Normy dla kóz uwzględniają ich specyficzny metabolizm i wyższe niż u owiec zapotrzebowanie bytowe na energię w przeliczeniu na jednostkę masy ciała.
Potrzeby pokarmowe koni w zależności od intensywności pracy
Konie jako zwierzęta monogastryczne roślinożerne z rozwiniętym procesem fermentacji w jelicie ślepym wymagają specyficznego podejścia do normowania żywienia. Ich zapotrzebowanie jest ściśle skorelowane z rodzajem i intensywnością wykonywanej pracy, wiekiem oraz stanem fizjologicznym. Normy dzielą konie na grupy od niepracujących, poprzez konie w lekkim, średnim i ciężkim treningu, aż po ogiery kryjące i klacze źrebne oraz karmiące. Głównym źródłem energii dla koni powinny być węglowodany strukturalne pochodzące z pasz objętościowych, jednak konie pracujące intensywnie wymagają dodatku energii z pasz treściwych, takich jak owies czy oleje roślinne. Ważnym elementem normowania jest kontrola ilości skrobi w dawce, gdyż jej nadmiar może prowadzić do zaburzeń mikrobioty jelitowej, kolek oraz ochwatu. Normy dla koni kładą również duży nacisk na jakość białka, szczególnie u młodych koni w okresie wzrostu, gdzie niedobory lizyny mogą skutkować nieprawidłowym rozwojem układu kostno-stawowego. Bilansowanie soli mineralnych i elektrolitów jest kluczowe dla koni sportowych, które tracą znaczne ilości tych składników wraz z potem podczas wysiłku.
Znaczenie włókna surowego i struktury fizycznej paszy
Włókno surowe, choć przez długi czas uważane za składnik balastowy o niskiej wartości energetycznej, pełni kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia przewodu pokarmowego wszystkich zwierząt gospodarskich. W normach dla przeżuwaczy włókno jest parametryzowane poprzez frakcje NDF (włókno neutralno-detergentowe) i ADF (włókno kwasowo-detergentowe), które określają odpowiednio zdolność do wypełnienia przewodu pokarmowego oraz strawność paszy. Niezwykle ważna jest struktura fizyczna włókna, określana jako fizycznie efektywne NDF, które stymuluje proces żucia i wydzielania śliny bogatej w związki buforujące żwacz. Brak odpowiedniej ilości włókna w diecie krów prowadzi do kwasicy żwacza, spadku zawartości tłuszczu w mleku i problemów z racicami. U zwierząt monogastrycznych, takich jak świnie, umiarkowany dodatek włókna poprawia perystaltykę jelit, daje uczucie sytości i sprzyja rozwojowi korzystnej mikroflory jelitowej. Nowoczesne normy precyzyjnie określają nie tylko poziom włókna ogółem, ale również proporcje między jego frakcjami rozpuszczalnymi i nierozpuszczalnymi, co ma szczególne znaczenie w żywieniu loch oraz prosiąt.
Woda jako niedoceniany składnik dawki pokarmowej
Mimo że woda nie jest zazwyczaj uwzględniana w tabelach składu chemicznego pasz, jest ona najważniejszym składnikiem pokarmowym, bez którego żadne normy żywieniowe nie mogą zostać zrealizowane. Zapotrzebowanie na wodę jest ściśle powiązane z ilością pobranej suchej masy paszy, poziomem produkcji, temperaturą otoczenia oraz zawartością białka i soli w diecie. Krowa mleczna o wysokiej wydajności może wypijać w ciągu doby od 100 do 150 litrów wody, a każda przerwa w dostępie do poidła skutkuje natychmiastowym spadkiem produkcji mleka. Normy dotyczące jakości wody pitnej określają dopuszczalne stężenia minerałów, zanieczyszczeń biologicznych oraz parametry fizykochemiczne, takie jak twardość czy pH. Zła jakość wody może drastycznie obniżyć jej spożycie, co z kolei prowadzi do spadku apetytu i zaburzeń metabolicznych. W nowoczesnych systemach monitoringu gospodarstw automatyczny pomiar zużycia wody służy jako wczesny system ostrzegania o potencjalnych problemach zdrowotnych w stadzie, co podkreśla wagę tego składnika w codziennym żywieniu.
Dodatki paszowe i ich wpływ na realizację norm żywieniowych
Współczesne żywienie zwierząt gospodarskich rzadko opiera się wyłącznie na paszach naturalnych; standardem stało się stosowanie różnorodnych dodatków paszowych, które pomagają w pełnej realizacji norm żywieniowych i poprawiają efektywność wykorzystania składników pokarmowych. Do najważniejszych grup należą enzymy paszowe, takie jak fitazy, ksylanazy czy glukanazy, które rozkładają substancje antyżywieniowe zawarte w roślinach, zwiększając dostępność fosforu i energii. Kolejną istotną grupę stanowią probiotyki, prebiotyki i synbiotyki, które stabilizują mikroflorę przewodu pokarmowego, co jest szczególnie ważne w okresach stresu lub zmian paszy. Dodatki fitogeniczne, oparte na ekstraktach ziołowych i olejkach eterycznych, mogą poprawiać smakowitość paszy oraz działać bakteriostatycznie. Stosowanie chelatów mineralnych oraz witamin chronionych przed rozkładem w żwaczu pozwala na precyzyjne dostarczenie tych mikroskładników do miejsca ich wchłaniania. Wszystkie te substancje muszą być stosowane zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa paszowego, a ich obecność w diecie pozwala na bardziej ekonomiczne i bezpieczne dla zdrowia zwierząt bilansowanie dawek.
Systemy normowania pasz stosowane w Polsce i na świecie
Wybór konkretnego systemu normowania ma istotny wpływ na sposób układania dawek pokarmowych i przewidywane wyniki produkcyjne. W Polsce historycznie dominowały systemy oparte na normach Instytutu Fizjologii i Żywienia Zwierząt, jednak obecnie coraz więcej gospodarstw i firm paszowych korzysta z systemów zagranicznych. System NRC, opracowany przez National Research Council w USA, jest ceniony za ogromną bazę danych naukowych i jest powszechnie stosowany w żywieniu drobiu i bydła na całym świecie. Francuski system INRA jest uznawany za jeden z najbardziej precyzyjnych w zakresie żywienia przeżuwaczy, szczególnie pod kątem gospodarki białkowej. Niemiecki system DLG kładzie duży nacisk na praktyczne aspekty żywienia i wartościowanie pasz objętościowych. Różnice między tymi systemami wynikają z odmiennych metod oznaczania strawności, różnych modeli matematycznych opisujących pasaż treści pokarmowej oraz różnic w potencjale genetycznym populacji zwierząt, na których przeprowadzano badania. Dobór odpowiedniego systemu powinien uwzględniać lokalne warunki paszowe oraz specyfikę genetyczną stada w danym gospodarstwie.
Wpływ precyzyjnego żywienia na ochronę środowiska naturalnego
Nowoczesne normy żywieniowe coraz częściej uwzględniają aspekt ekologiczny, stając się narzędziem w walce z zanieczyszczeniem środowiska generowanym przez rolnictwo. Nadmierna podaż azotu i fosforu w dawkach pokarmowych prowadzi do ich wydalania z kałem i moczem, co skutkuje skażeniem wód gruntowych i eutrofizacją zbiorników wodnych. Precyzyjne żywienie, oparte na koncepcji białka idealnego oraz stosowaniu enzymów zwiększających dostępność pierwiastków, pozwala na znaczne obniżenie koncentracji tych składników w paszy bez uszczerbku dla wydajności zwierząt. Redukcja emisji metanu przez przeżuwacze jest kolejnym wyzwaniem, przed którym stają autorzy norm; poprzez odpowiedni dobór komponentów dawki i stosowanie dodatków hamujących metanogenezę w żwaczu można istotnie zmniejszyć ślad węglowy produkcji mleka i mięsa. Zrównoważone żywienie to nie tylko realizacja potrzeb fizjologicznych zwierząt, ale również optymalizacja wykorzystania zasobów naturalnych, takich jak ziemia i woda, co wpisuje się w globalne trendy rolnictwa regeneratywnego.
Perspektywy rozwoju i cyfryzacja norm żywienia zwierząt
Przyszłość norm żywienia zwierząt gospodarskich wiąże się nierozerwalnie z cyfryzacją i wykorzystaniem sztucznej inteligencji w zarządzaniu stadem. Tradycyjne tabele norm zostają zastępowane przez modele dynamiczne, które są zintegrowane z systemami czujników monitorujących zwierzęta w czasie rzeczywistym. Dane dotyczące spożycia paszy, aktywności ruchowej, temperatury ciała, a nawet składu chemicznego mleka pobierane automatycznie podczas doju, pozwalają na codzienne, indywidualne korygowanie dawki pokarmowej dla każdej sztuki w stadzie. Rozwój nutrigenomiki pozwoli w przyszłości na dostosowanie norm żywieniowych do specyficznego profilu genetycznego zwierzęcia, co jeszcze bardziej zwiększy efektywność produkcji. Kolejnym krokiem będzie powszechne uwzględnienie w normach dobrostanu metabolicznego jako nadrzędnego celu, co pozwoli na wydłużenie okresu użytkowania zwierząt i poprawę ich zdrowotności. Normy żywienia pozostaną dynamicznym pomostem między nauką a praktyką, ewoluując wraz z nowymi wyzwaniami, jakie stawia przed rolnictwem współczesny świat.