Wprowadzenie do tematyki ochrony gatunków chronionych w rybołówstwie
Współczesne rybołówstwo stoi przed ogromnym wyzwaniem, jakim jest pogodzenie potrzeb gospodarczych z koniecznością zachowania stabilności ekosystemów wodnych. Ochrona gatunków zagrożonych wyginięciem stała się priorytetem dla organizacji międzynarodowych oraz rządów krajowych, które wprowadzają rygorystyczne przepisy regulujące działalność połowową. Zrozumienie tych zasad jest kluczowe dla każdego podmiotu zaangażowanego w eksploatację zasobów morza oraz wód śródlądowych w Polsce i Europie.
Zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach opierają się na zaawansowanej wiedzy biologicznej oraz monitoringu populacji zwierząt wodnych. Globalny popyt na owoce morza oraz postęp technologiczny w sprzęcie rybackim sprawiły, że wiele gatunków znalazło się na granicy przetrwania. Mechanizmy prawne mają na celu nie tylko zakaz bezpośredniego chwytania wybranych zwierząt, ale również minimalizację negatywnego wpływu metod połowowych na całe siedliska przyrodnicze.
Istotnym elementem strategii ochrony jest dążenie do zrównoważonego rybołówstwa, które definiuje się jako czerpanie z zasobów natury bez naruszania ich zdolności do regeneracji. Zasady te dotyczą zarówno wielkich operacji pełnomorskich, jak i lokalnych połowów przybrzeżnych czy śródlądowych. W niniejszym opracowaniu szczegółowo przyjrzymy się instrumentom prawnym oraz technicznym, które służą zabezpieczeniu najcenniejszych składników naszej wodnej fauny i flory.
Podstawy prawne i międzynarodowe konwencje dotyczące ochrony mórz
Fundamentem ochrony gatunków w środowisku wodnym są międzynarodowe traktaty, które obligują państwa sygnatariuszy do wdrażania konkretnych środków ochronnych. Najważniejszym z nich jest konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem, znana powszechnie jako CITES. Dokument ten reguluje obrót gatunkami, które mogą być narażone na nadmierną eksploatację w wyniku działalności komercyjnej, w tym rybackiej.
Na poziomie europejskim kluczowe znaczenie ma dyrektywa siedliskowa oraz dyrektywa ptasia, które tworzą ramy prawne dla sieci Natura 2000. Te akty prawne narzucają na państwa członkowskie Unii Europejskiej obowiązek ochrony konkretnych gatunków ssaków morskich, ryb i ptaków. Zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach w Unii Europejskiej są ściśle powiązane z wspólną polityką rybołówstwa, która integruje cele środowiskowe z zarządzaniem flotą.
W Polsce ochronę gatunkową reguluje ustawa o ochronie przyrody oraz odpowiednie rozporządzenia ministra właściwego do spraw środowiska. Przepisy te precyzują, które gatunki ryb i innych zwierząt wodnych podlegają całkowitej ochronie, a które są objęte ochroną częściową. Każdy rybak, zarówno zawodowy, jak i hobbysta, ma obowiązek znać te regulacje, aby uniknąć dotkliwych kar finansowych oraz przyczynić się do ochrony zasobów.
Definicja i kategoryzacja gatunków chronionych w środowisku wodnym
Gatunki chronione w kontekście rybołówstwa można podzielić na kilka kluczowych grup, z których każda wymaga odmiennych metod zabezpieczenia. Pierwszą grupę stanowią ssaki morskie, takie jak foki, delfiny oraz morświny, które często padają ofiarą przypadkowego zaplątania w sieci. Ich ochrona jest szczególnie trudna, ponieważ zwierzęta te często żerują w tych samych obszarach, w których prowadzone są intensywne połowy komercyjne.
Kolejną istotną kategorią są ryby chrzęstnoszkieletowe, w tym wiele gatunków rekinów i płaszczek, charakteryzujących się powolnym cyklem rozrodczym. Ze względu na długi czas osiągania dojrzałości płciowej, populacje te są niezwykle podatne na przełowienie i wymagają specjalnych limitów oraz zakazów. Zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach przewidują w ich przypadku całkowite zakazy zatrzymywania na pokładzie i obowiązek natychmiastowego uwolnienia.
Ostatnią ważną grupą są ptaki morskie oraz żółwie, które migrują przez obszary łowisk i mogą zostać pochwycone przez haczyki lub sieci. Wiele gatunków albatrosów i petreli jest zagrożonych wyginięciem właśnie z powodu interakcji z tak zwanymi sznurami haczykowymi. Precyzyjne zdefiniowanie listy gatunków chronionych pozwala na tworzenie celowanych programów ochronnych, które są dostosowane do specyfiki biologicznej danej grupy zwierząt.
Zasada ostrożności jako fundament nowoczesnego zarządzania połowami
Zasada ostrożności stanowi jeden z najważniejszych filarów, na których opierają się współczesne zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach. Postuluje ona, że brak pełnych danych naukowych na temat stanu populacji nie może być powodem odkładania działań ochronnych. W sytuacjach, gdy istnieje ryzyko poważnej szkody dla środowiska, organy zarządzające muszą podejmować decyzje ograniczające presję połowową na dany obszar lub gatunek.
Stosowanie tej zasady w praktyce oznacza często wprowadzanie bardzo rygorystycznych limitów połowowych, które mogą wydawać się rybakom nadmiernie restrykcyjne. Jednak z perspektywy długoterminowej takie podejście gwarantuje, że zasoby nie zostaną całkowicie wyczerpane, zanim nauka zdoła dokładnie opisać ich dynamikę. Prewencja jest w tym przypadku znacznie bardziej efektywna i tańsza niż późniejsze próby reintrodukcji gatunków, które zniknęły z ekosystemu.
Wdrażanie zasady ostrożności wymaga stałej współpracy między naukowcami a administracją morską. Dane zbierane z rejsów badawczych oraz raportów rybackich są analizowane pod kątem trendów liczebności gatunków chronionych. Jeśli zauważony zostanie gwałtowny spadek liczebności zwierząt w danej strefie, zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach pozwalają na natychmiastowe zamknięcie łowiska do czasu wyjaśnienia przyczyn tego zjawiska.
Techniczne środki ochrony w celu ograniczenia przyłowu ssaków morskich
Przyłowem nazywamy przypadkowe schwytanie gatunków, które nie są celem danej operacji rybackiej, a ssaki morskie są w tej kwestii grupą najbardziej narażoną. Aby zminimalizować to zjawisko, wprowadza się szereg rozwiązań technicznych, które mają ostrzegać zwierzęta przed obecnością sieci. Jednym z najbardziej znanych urządzeń są tak zwane pingery, czyli akustyczne odstraszacze emitujące dźwięki słyszalne dla waleni i fok.
Urządzenia te są montowane bezpośrednio na sieciach skrzelowych i mają za zadanie zniechęcić morświny czy delfiny do zbliżania się do pułapki. Skuteczność pingerów jest stale monitorowana, a przepisy często nakładają obowiązek ich stosowania w określonych okresach i na konkretnych akwenach. Jest to kluczowy element, jeśli analizujemy zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach na Morzu Bałtyckim, gdzie populacja morświna jest krytycznie niska.
Oprócz urządzeń akustycznych stosuje się również modyfikacje samej konstrukcji sieci, takie jak okna ucieczkowe czy panele o większych oczkach. Pozwalają one większym zwierzętom na wydostanie się z narzędzia połowowego, zanim zostanie ono wyciągnięte na pokład jednostki. Innowacje w inżynierii sprzętu rybackiego są obecnie jednym z najszybciej rozwijających się obszarów technologii morskich, służących bezpośrednio wspieraniu ochrony różnorodności biologicznej wód.
Zastosowanie urządzeń odstraszających i selektywności narzędzi połowowych
Selektywność narzędzi połowowych to zdolność konkretnego sprzętu do chwytania tylko tych ryb, które są celem połowu, przy jednoczesnym omijaniu innych gatunków. Wysoka selektywność jest pożądaną cechą, ponieważ drastycznie ogranicza marnotrawstwo zasobów naturalnych. Zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach kładą duży nacisk na to, aby narzędzia takie jak włoki denne były wyposażone w specjalne kraty sortujące.
Kraty te działają w prosty sposób, wykorzystując różnice w wielkości i zachowaniu poszczególnych zwierząt. Mniejsze ryby, które są celem połowu, przechodzą przez otwory w kracie do worka sieciowego, podczas gdy większe organizmy, jak foki czy duże ryby chronione, są kierowane do otworu ucieczkowego. Dzięki temu zwierzęta te nie odnoszą obrażeń i mogą kontynuować bytowanie w swoim naturalnym środowisku bez ingerencji człowieka.
Wprowadzenie selektywnych narzędzi wymaga jednak odpowiedniego przeszkolenia załóg oraz inwestycji w nowoczesny sprzęt. Państwa często oferują wsparcie finansowe dla rybaków, którzy decydują się na wymianę tradycyjnych sieci na te bardziej przyjazne środowisku. Tego typu działania są fundamentem nowoczesnego zarządzania, gdzie zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach stają się nieodłącznym elementem codziennej pracy na morzu i jeziorach.
Ochrona żółwi morskich poprzez modyfikacje konstrukcyjne włoków
Żółwie morskie są grupą szczególnie narażoną w tropikalnych i subtropikalnych obszarach połowowych, gdzie intensywnie poławia się krewetki. Tradycyjne włoki krewetkowe działały jak wielkie pułapki, z których te gady nie mogły się wydostać, co prowadziło do ich utonięcia. W odpowiedzi na ten problem opracowano urządzenia wykluczające żółwie, znane pod angielskim skrótem TED.
Urządzenie to jest metalową kratą zamontowaną wewnątrz tunelu sieci, która posiada klapę ucieczkową umieszczoną w górnej lub dolnej części. Gdy żółw wpłynie do sieci, uderza o kratę i zostaje wyrzucony na zewnątrz przez klapę, podczas gdy krewetki bez przeszkód trafiają na koniec sieci. Zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach w wielu krajach nakazują stosowanie TED pod rygorem zakazu eksportu produktów rybnych na rynki zagraniczne.
Wdrożenie tej technologii uratowało tysiące żółwi rocznie, wykazując, że prosta modyfikacja techniczna może przynieść spektakularne efekty ekologiczne. Sukces ten stał się inspiracją dla innych regionów świata, aby szukać podobnych rozwiązań dla lokalnych gatunków zagrożonych. Edukacja rybaków w zakresie prawidłowego montażu i konserwacji tych urządzeń jest niezbędna, aby zapewnić ich pełną funkcjonalność podczas operacji połowowych.
Metody ograniczania śmiertelności ptaków morskich przy połowach sznurowych
Połowy sznurowe, polegające na wystawianiu długich lin z tysiącami haczyków, stanowią poważne zagrożenie dla ptaków morskich nurkujących po przynętę. Albatrosy i inne ptaki często próbują chwycić rybę z haczyka w momencie, gdy lina jest wydawana do wody, co prowadzi do ich zahaczenia i utonięcia. Zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach sznurowych wprowadzają szereg metod zaradczych, aby temu zapobiec.
Jedną z najskuteczniejszych metod jest stosowanie tak zwanych linii straszących, które są wyposażone w kolorowe wstążki powiewające nad lustrem wody. Płoszą one ptaki i uniemożliwiają im zbliżenie się do miejsca, w którym lina z haczykami zanurza się w głębinę. Inną techniką jest obciążanie sznurów, co powoduje ich szybsze opadanie pod wodę, poza zasięg wzroku i nurkowania większości gatunków ptaków morskich.
Dodatkowo rybacy są zachęcani do wydawania sznurów w nocy, kiedy aktywność żerowania ptaków jest znacznie niższa. Wykorzystywanie specjalnych tub do wydawania przynęty pod powierzchnię wody to kolejny przykład innowacji ograniczającej kontakt fauny z pułapkami. Dzięki tym działaniom śmiertelność rzadkich gatunków ptaków morskich w niektórych rejonach świata spadła o ponad dziewięćdziesiąt procent, co jest dowodem na skuteczność przemyślanych regulacji.
Specyfika ochrony ryb chrzęstnoszkieletowych takich jak rekiny i płaszczki
Rekiny i płaszczki pełnią funkcję kluczowych drapieżników w ekosystemach morskich, a ich zniknięcie może wywołać niekontrolowany efekt domina w łańcuchu pokarmowym. Zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach w odniesieniu do tych ryb ewoluowały od prostych limitów do całkowitych zakazów połowu wybranych taksonów. Wiele gatunków, takich jak długoszpar czy żarłacz biały, jest obecnie objętych ścisłą ochroną na mocy przepisów międzynarodowych.
Poważnym problemem jest zjawisko odcinania płetw rekinom i wyrzucania kadłubów z powrotem do morza, co jest obecnie surowo zabronione w większości krajów. Przepisy nakładają obowiązek wyładunku rekinów w całości, z płetwami naturalnie przytwierdzonymi do ciała. Ma to na celu nie tylko humanitarne traktowanie zwierząt, ale również ułatwienie identyfikacji gatunkowej przez służby kontrolne na lądzie.
W przypadku przypadkowego złowienia chronionej płaszczki lub rekina, zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach nakazują ich natychmiastowe i ostrożne wypuszczenie. Rybacy powinni unikać wyciągania dużych osobników na pokład, jeśli to możliwe, aby nie uszkodzić ich delikatnych szkieletów chrzęstnych pod wpływem grawitacji. Stosowanie specjalnych narzędzi do odcinania haczyków bez wyjmowania ryby z wody jest zalecaną praktyką, która znacząco zwiększa szanse na przeżycie uwolnionego zwierzęcia.
Obszary chronione i ich rola w regeneracji zasobów przyrodniczych
Tworzenie morskich obszarów chronionych to jedna z najbardziej efektywnych metod zabezpieczania bioróżnorodności przed wpływem rybołówstwa. W strefach tych obowiązują specjalne zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach, które mogą obejmować całkowity zakaz działalności połowowej lub ograniczenie jej do metod pasywnych. Dzięki temu wyznaczone akweny służą jako swoiste azyle, w których zwierzęta mogą bezpiecznie przystępować do rozrodu.
W Polsce przykładem takich działań są obszary Natura 2000 wyznaczone na wodach terytorialnych i w wyłącznej strefie ekonomicznej Bałtyku. Chronią one unikalne siedliska, takie jak ławice piaszczyste czy rafy kamienne, które są domem dla wielu rzadkich gatunków ryb i bezkręgowców. Zarządzanie tymi obszarami wymaga precyzyjnych planów ochrony, które określają, jakie rodzaje narzędzi połowowych mogą być tam bezpiecznie stosowane.
Efekt ochrony wewnątrz takich stref często wykracza poza ich granice, co nauka określa mianem zjawiska „spillover”. Nadmiar osobników urodzonych w chronionym obszarze migruje na sąsiednie tereny łowne, co paradoksalnie może poprawić wyniki ekonomiczne rybaków w dłuższej perspektywie. Strategiczne rozmieszczenie obszarów wyłączonych z połowów jest zatem korzystne zarówno dla ochrony przyrody, jak i dla zrównoważonego rozwoju sektora rybackiego.
Monitoring i raportowanie operacji połowowych w kontekście ochrony fauny
Skuteczne wdrażanie zasad ochrony wymaga rzetelnego systemu monitorowania tego, co dzieje się bezpośrednio na pokładzie statków rybackich. Tradycyjne dzienniki połowowe są obecnie uzupełniane przez systemy elektronicznego monitorowania, w tym kamery wizyjne montowane na jednostkach. Pozwala to inspektorom na weryfikację, czy zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach są przestrzegane w czasie rzeczywistym.
Obecność obserwatorów naukowych na pokładzie jest kolejną ważną metodą gromadzenia danych o interakcjach rybołówstwa z gatunkami chronionymi. Obserwatorzy dokumentują każdy przypadek przyłowu, co pozwala na lepsze zrozumienie skali problemu i identyfikację miejsc szczególnie niebezpiecznych dla fauny. Dane te są następnie wykorzystywane do modyfikacji przepisów i wprowadzania bardziej precyzyjnych środków technicznych.
Raportowanie przyłowu gatunków chronionych jest często obowiązkiem prawnym rybaka, nawet jeśli zwierzę zostało uwolnione w dobrej kondycji. Rejestrowanie takich zdarzeń nie ma na celu karania rybaków, lecz zbieranie informacji niezbędnych do zarządzania ekosystemowego. Tylko dzięki pełnej transparentności operacji połowowych możliwe jest budowanie zaufania między sektorem rybackim, nauką a organizacjami ekologicznymi.
Zakaz odrzutów a obowiązek wyładunku gatunków objętych ochroną
Wspólna polityka rybołówstwa Unii Europejskiej wprowadziła rewolucyjną zmianę w postaci obowiązku wyładunku wszystkich połowów gatunków podlegających limitom. Ma to na celu wyeliminowanie marnotrawstwa, jakim były odrzuty ryb z powrotem do morza, gdzie większość z nich i tak ginęła. Jednak zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach przewidują wyjątki od tej reguły dla zwierząt, które mają szansę na przeżycie po wypuszczeniu.
Gatunki ściśle chronione, które przypadkowo trafią do sieci, nie mogą być wyładowywane i wprowadzane do obrotu handlowego. Muszą one zostać niezwłocznie uwolnione, co stanowi fundament ochrony ich populacji przed nielegalną eksploatacją. Rybak nie może czerpać żadnych korzyści finansowych z przypadkowego złowienia zwierzęcia chronionego, co ma zniechęcać do celowego kierowania narzędzi w ich stronę.
Wdrożenie zakazu odrzutów wymaga od rybaków większej staranności w selekcji łowisk oraz stosowania bardziej precyzyjnych narzędzi. Systemy kontroli na lądzie sprawdzają, czy w wyładowanym towarze nie znajdują się osobniki młodociane lub gatunki objęte całkowitym zakazem połowu. Tego typu rygorystyczne podejście jest niezbędne, aby powstrzymać degradację zasobów i wymusić na przemyśle rybnym wyższe standardy etyczne i ekologiczne.
Zasady ochrony gatunków chronionych w rybactwie śródlądowym i jeziorowym
Chociaż większość dyskusji o ochronie gatunków skupia się na oceanach, wody śródlądowe są równie istotne i często bardziej wrażliwe na presję człowieka. Zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach w rzekach i jeziorach obejmują przede wszystkim okresy i wymiary ochronne dla konkretnych ryb. W Polsce szczególną opieką objęte są gatunki takie jak jesiotr ostronosy, który jest obiektem intensywnych programów reintrodukcji.
Wędkarstwo amatorskie w wodach słodkich również podlega ścisłym regulacjom, które mają na celu ochronę tarła i osobników niedojrzałych. Stosowanie określonych metod połowu, takich jak zakaz używania żywej przynęty w niektórych okresach, służy ograniczeniu śmiertelności rzadkich drapieżników. Współpraca z polskim związkiem wędkarskim pozwala na skuteczne egzekwowanie tych zasad na tysiącach kilometrów cieków wodnych.
Ochrona siedlisk śródlądowych wiąże się również z walką z barierami architektonicznymi, takimi jak zapory, które uniemożliwiają migrację ryb dwuśrodowiskowych. Zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach muszą iść w parze z budową przepławek i renaturyzacją rzek, aby populacje mogły naturalnie się odradzać. Lokalna społeczność rybacka często bierze aktywny udział w zarybianiu i monitorowaniu czystości wód, co jest kluczowe dla sukcesu działań ochronnych.
Edukacja środowiskowa i rola rybaków w zachowaniu bioróżnorodności
Rybacy są grupą społeczną, która jako pierwsza dostrzega zmiany zachodzące w ekosystemach wodnych, dlatego ich zaangażowanie w ochronę przyrody jest bezcenne. Zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach stają się znacznie skuteczniejsze, gdy są rozumiane i akceptowane przez tych, którzy mają je stosować w praktyce. Programy edukacyjne skierowane do społeczności nadmorskich promują pozytywne postawy wobec ochrony foki czy morświna.
Współczesny rybak to nie tylko pracownik sektora spożywczego, ale również strażnik zasobów morskich, od którego zależy przyszłość kolejnych pokoleń. Coraz więcej jednostek bierze udział w projektach polegających na zbieraniu porzuconych sieci, tak zwanych sieci widm, które stanowią śmiertelną pułapkę dla fauny. Takie proekologiczne inicjatywy budują pozytywny wizerunek zawodu i pokazują, że rybołówstwo może być sojusznikiem ochrony środowiska.
Wiedza na temat rozpoznawania gatunków chronionych oraz technik ich bezpiecznego uwalniania powinna być stałym elementem szkolenia zawodowego. Broszury informacyjne, aplikacje mobilne oraz warsztaty terenowe pomagają w szybkiej identyfikacji rzadkich zwierząt i właściwej reakcji w sytuacjach awaryjnych. Budowanie partnerstwa między sektorem rybackim a nauką to jedyna droga do stworzenia sprawiedliwego i efektywnego systemu ochrony zasobów naturalnych.
Wyzwania przyszłości i wpływ zmian klimatycznych na ochronę gatunków
Globalne ocieplenie i zakwaszenie oceanów to czynniki, które drastycznie zmieniają warunki bytowania zwierząt wodnych i wymagają aktualizacji zasad ochrony. Gatunki chronione mogą przemieszczać się do nowych rejonów w poszukiwaniu optymalnych temperatur, co powoduje konflikty z tradycyjnymi obszarami połowowymi. Zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach muszą stać się bardziej elastyczne, aby nadążyć za dynamicznymi zmianami w przyrodzie.
Zagrożeniem jest również wzrost zanieczyszczenia wód tworzywami sztucznymi, które są mylone z pokarmem przez żółwie i ptaki morskie. Mikroplastik przenika do łańcucha pokarmowego, osłabiając kondycję zdrowotną chronionych drapieżników i ograniczając ich sukces lęgowy. Przyszłe strategie ochrony będą musiały uwzględniać te wieloczynnikowe zagrożenia, łącząc zarządzanie rybołówstwem z globalną walką o czystość planety.
Współpraca międzynarodowa stanie się jeszcze ważniejsza, gdyż ryby i ssaki morskie nie znają granic państwowych. Skoordynowane działania na poziomie całych basenów morza, takich jak Bałtyk czy Morze Śródziemne, są jedynym sposobem na skuteczną ochronę migrujących gatunków. Inwestycje w naukę i nowoczesne technologie monitoringowe pozwolą na lepsze przewidywanie skutków zmian klimatycznych i adaptację metod połowowych do nowej rzeczywistości ekologicznej.
Podsumowanie działań na rzecz zrównoważonego wykorzystania zasobów wodnych
Podsumowując, zasady ochrony gatunków chronionych przy połowach stanowią skomplikowany system regulacji prawnych, technicznych i edukacyjnych. Ich nadrzędnym celem jest zapewnienie, że działalność człowieka nie doprowadzi do nieodwracalnej utraty bioróżnorodności w naszych wodach. Każdy element tej układanki, od pingera na sieci po międzynarodową konwencję, odgrywa istotną rolę w ratowaniu zagrożonego życia.
Skuteczność tych zasad zależy od współpracy wszystkich zainteresowanych stron: rybaków, naukowców, polityków oraz konsumentów wybierających produkty z certyfikowanych źródeł. Odpowiedzialne rybołówstwo to nie tylko przestrzeganie zakazów, ale przede wszystkim aktywne dążenie do minimalizacji negatywnego wpływu na środowisko. Tylko w ten sposób możemy zagwarantować, że przyszłe pokolenia będą mogły cieszyć się bogactwem i pięknem podwodnego świata.
Warto pamiętać, że każda decyzja podjęta na morzu lub nad brzegiem rzeki ma swoje konsekwencje dla całego ekosystemu. Ochrona gatunków chronionych to nie przykry obowiązek, lecz inwestycja w stabilność naszej planety i bezpieczeństwo żywnościowe świata. Kontynuacja badań, doskonalenie technologii i edukacja pozostają kluczowymi kierunkami działań, które pozwolą nam harmonijnie współistnieć z dziką przyrodą wód przez długie lata.