Współczesne rolnictwo stoi przed szeregiem wyzwań związanych z globalizacją rynków, rosnącymi kosztami produkcji oraz koniecznością negocjowania z potężnymi sieciami handlowymi. W odpowiedzi na te trudności coraz większa grupa producentów rolnych decyduje się na zrzeszanie w formy zbiorowe, wśród których kluczową rolę odgrywa kooperatywa rolnicza. Zrozumienie tego, jakie wymagania formalne ma kooperatywa rolnicza, jest pierwszym i najważniejszym krokiem dla każdego rolnika pragnącego zwiększyć swoją konkurencyjność. Proces ten nie jest jedynie formalnością administracyjną, lecz stanowi fundament prawny i organizacyjny, który determinuje przyszłą stabilność finansową oraz operacyjną całego przedsięwzięcia. Polska legislacja, oparta na wieloletniej tradycji ruchu spółdzielczego oraz nowoczesnych regulacjach unijnych, przewiduje konkretne ścieżki powoływania takich podmiotów, kładąc szczególny nacisk na ich demokratyczny charakter i celowość działania na rzecz członków.
Definicja i podstawy prawne funkcjonowania kooperatyw rolniczych w polskim systemie
Aby w pełni odpowiedzieć na pytanie, jakie wymagania formalne ma kooperatywa rolnicza, należy zacząć od analizy źródeł prawa regulujących ten obszar. Głównym aktem prawnym jest Ustawa Prawo spółdzielcze, która definiuje spółdzielnię jako dobrowolne zrzeszenie nieograniczonej liczby osób o zmiennym składzie osobowym i zmiennym funduszu udziałowym. Jednak w kontekście rolnictwa niezwykle istotna jest nowsza regulacja, czyli Ustawa o spółdzielniach rolników z 2018 roku. Wprowadziła ona uproszczone ramy prawne i liczne preferencje podatkowe dla producentów rolnych, którzy decydują się na wspólną sprzedaż produktów lub wspólne zakupy środków do produkcji. Wybór między tradycyjną spółdzielnią produkcji rolnej a nowoczesną spółdzielnią rolników jest jedną z pierwszych decyzji formalnych, jakie muszą podjąć założyciele, ponieważ każda z tych form posiada nieco inne wymogi dotyczące statutu oraz minimalnej liczby członków.
Specyfika kooperatywy rolniczej polega na tym, że łączy ona cechy przedsiębiorstwa handlowego z misją społeczną i wspieraniem lokalnej wspólnoty. Wymagania formalne mają na celu zapewnienie, że podmiot ten nie stanie się jedynie narzędziem do generowania zysku dla wąskiej grupy inwestorów, lecz będzie realnie służył interesom rolników. Zgodnie z przepisami, kooperatywa musi posiadać osobowość prawną, co oznacza, że po przejściu procedury rejestracyjnej staje się niezależnym bytem zdolnym do zaciągania zobowiązań i pozywania oraz bycia pozywanym przed sądem. To właśnie ta odrębność prawna nakłada na założycieli obowiązek precyzyjnego sformułowania zasad współpracy już na etapie planowania.
Wymagania dotyczące liczby i statusu członków założycieli kooperatywy
Kwestia składu osobowego jest jednym z najbardziej rygorystycznych elementów procesu tworzenia spółdzielni. W przypadku standardowej kooperatywy rolniczej działającej na podstawie Prawa spółdzielczego, minimalna liczba osób fizycznych potrzebnych do założenia podmiotu wynosi dziesięć, chyba że statut przewiduje większą liczbę. Jeżeli założycielami są osoby prawne, wystarczą trzy takie podmioty. Sytuacja wygląda inaczej w przypadku spółdzielni rolników tworzonej na mocy ustawy z 2018 roku, gdzie próg ten został obniżony, co ułatwia inicjatywy oddolne w mniejszych społecznościach. Wymagania formalne wskazują, że członkami mogą być przede wszystkim rolnicy w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników lub osoby prowadzące działalność rolniczą w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, ogrodniczej czy sadowniczej.
Warto podkreślić, że każdy członek założyciel musi posiadać pełną zdolność do czynności prawnych. W procesie weryfikacji formalnej niezbędne jest przygotowanie listy członków, która zawiera ich dane osobowe, adresy oraz deklarowaną liczbę udziałów. Ważnym wymogiem jest również to, aby co najmniej większość członków faktycznie prowadziła gospodarstwa rolne, co zapobiega przejmowaniu kontroli nad kooperatywą przez podmioty zewnętrzne niezwiązane bezpośrednio z produkcją żywności. Formalna deklaracja przystąpienia do spółdzielni musi być złożona na piśmie pod rygorem nieważności, co stanowi jeden z pierwszych dokumentów gromadzonych w dokumentacji założycielskiej.
Procedura opracowania i uchwalenia statutu kooperatywy rolniczej
Statut jest konstytucją każdej kooperatywy i jego poprawne sformułowanie jest kluczowym wymogiem formalnym. Dokument ten musi być przyjęty jednogłośnie lub większością głosów przez założycieli podczas zebrania założycielskiego. Przepisy precyzyjnie określają, co musi się znaleźć w statucie, aby został on zaakceptowany przez sąd rejestrowy. Do elementów obligatoryjnych należą między innymi nazwa spółdzielni z dodatkiem słowa „spółdzielnia” lub „kooperatywa”, jej siedziba, przedmiot działalności oraz czas trwania, jeśli został oznaczony. Nazwa musi być unikalna i nie może wprowadzać w błąd co do charakteru prowadzonej działalności.
W statucie należy również określić zasady i warunki przyjmowania członków, ich wypowiadania członkostwa oraz wykluczania. Wymagania formalne narzucają konieczność opisania praw i obowiązków członków, co w kooperatywach rolniczych często wiąże się z obowiązkiem dostarczania określonej ilości płodów rolnych do spółdzielni. Ponadto statut musi definiować wysokość wpisowego oraz wysokość i liczbę udziałów, które członek jest obowiązany zadeklarować. Należy także wskazać zasady tworzenia funduszy własnych oraz sposób podziału nadwyżki bilansowej i pokrywania strat. Brak któregokolwiek z tych elementów skutkuje wezwaniem do uzupełnienia braków przez sąd, co znacząco wydłuża proces legalizacji podmiotu.
Zwołanie i przebieg zebrania założycielskiego jako wymóg formalny
Formalne powołanie kooperatywy rolniczej następuje podczas zebrania założycielskiego, które musi być odpowiednio udokumentowane. Z przebiegu tego spotkania sporządza się protokół, do którego załącza się listę obecności z własnoręcznymi podpisami założycieli. Podczas zebrania podejmowane są kluczowe uchwały: o powołaniu spółdzielni, o przyjęciu statutu oraz o wyborze organów statutowych, czyli zarządu i rady nadzorczej (chyba że liczba członków jest mała i statut przewiduje inne rozwiązanie). Wybór organów musi nastąpić w głosowaniu tajnym, co jest istotnym wymogiem formalnym, którego niedopełnienie może podważyć ważność całego procesu.
Udokumentowanie wyboru władz wymaga przygotowania stosownych oświadczeń o wyrażeniu zgody na pełnienie funkcji oraz o niekaralności członków zarządu za określone przestępstwa gospodarcze. W przypadku kooperatywy rolniczej ważne jest, aby osoby wybrane do zarządu miały orientację w specyfice rynku rolnego, choć prawo nie narzuca tutaj sztywnych wymogów dotyczących wykształcenia, skupiając się raczej na formalnej poprawności wyboru. Każdy dokument generowany podczas zebrania założycielskiego będzie później stanowił załącznik do wniosku o wpis do Krajowego Rejestru Sądowego, dlatego dbałość o detale na tym etapie jest niezbędna.
Rejestracja kooperatywy rolniczej w Krajowym Rejestrze Sądowym
Kluczowym momentem, w którym kooperatywa rolnicza uzyskuje byt prawny, jest wpis do rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS). Wniosek o rejestrację musi zostać złożony drogą elektroniczną przez system teleinformatyczny, co stanowi nowoczesny wymóg formalny obowiązujący wszystkie podmioty gospodarcze. Do wniosku należy dołączyć statut, protokół z zebrania założycielskiego, uchwały o wyborze władz oraz listę członków. Opłata sądowa za wpis oraz opłata za ogłoszenie w Monitorze Sądowym i Gospodarczym to kolejne wydatki, które muszą zostać uwzględnione w budżecie startowym.
Sąd rejestrowy bada, czy statut jest zgodny z prawem oraz czy zachowano wszystkie procedury przy powoływaniu podmiotu. Proces ten może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy, w zależności od obłożenia danego sądu oraz poprawności złożonych dokumentów. W przypadku stwierdzenia uchybień, sąd wzywa do ich usunięcia w terminie siedmiu dni. Skuteczny wpis do KRS oznacza nadanie numeru KRS, który staje się podstawowym identyfikatorem kooperatywy w obrocie prawnym. Od tego momentu zarząd może oficjalnie reprezentować spółdzielnię, zawierać umowy i otwierać rachunki bankowe, co kończy etap stricte założycielski, a rozpoczyna fazę operacyjną.
Uzyskanie numerów identyfikacyjnych NIP oraz REGON
Równolegle z rejestracją w KRS lub tuż po niej, kooperatywa rolnicza musi dopełnić obowiązków związanych z systemem podatkowym i statystycznym. Choć obecnie funkcjonuje zasada „jednego okienka”, co oznacza, że dane z KRS są automatycznie przesyłane do urzędu skarbowego i urzędu statystycznego, zarząd musi pamiętać o złożeniu zgłoszenia uzupełniającego na formularzu NIP-8. W dokumencie tym wskazuje się dane, których nie zawiera KRS, takie jak numer rachunku bankowego, miejsce przechowywania dokumentacji księgowej czy szczegółowy wykaz miejsc prowadzenia działalności.
Numer REGON jest niezbędny do celów statystycznych i często wymagany przy ubieganiu się o dotacje unijne, które dla kooperatyw rolniczych są bardzo atrakcyjne. Z kolei numer NIP jest fundamentem rozliczeń z fiskusem. Bez tych identyfikatorów kooperatywa nie może zatrudniać pracowników ani legalnie sprzedawać produktów swoich członków. Wymagania formalne w tym zakresie są bezwzględne, a wszelkie zmiany w danych uzupełniających muszą być zgłaszane do właściwego urzędu skarbowego w ściśle określonych terminach. Jest to element stałego nadzoru administracyjnego, któremu podlega każda kooperatywa.
Tworzenie funduszy własnych i kapitału w kooperatywie rolniczej
Finanse kooperatywy opierają się na specyficznych funduszach, których utworzenie jest wymogiem ustawowym. Pierwszym z nich jest fundusz udziałowy, powstający z wpłat udziałów członkowskich. Wysokość jednego udziału oraz minimalna liczba udziałów, jaką musi wykupić członek, są określone w statucie. Udziały te stanowią kapitał pracujący spółdzielni, ale w przeciwieństwie do akcji w spółkach akcyjnych, nie podlegają one swobodnemu obrotowi na giełdzie. Drugim obowiązkowym funduszem jest fundusz zasobowy, tworzony z wpłat wpisowego oraz z części nadwyżki bilansowej. Służy on pokrywaniu ewentualnych strat i stanowi o stabilności finansowej podmiotu.
Wymagania formalne dotyczące funduszy są o tyle istotne, że determinują one zdolność kredytową kooperatywy. W przypadku spółdzielni rolników, prawo dopuszcza pewną elastyczność w kształtowaniu tych funduszy, jednak zawsze muszą być one jasno opisane w księgach rachunkowych. Zarząd ma obowiązek dbać o to, aby fundusz udziałowy nie spadł poniżej poziomu określonego w statucie. Dodatkowo kooperatywa może tworzyć inne fundusze celowe, na przykład fundusz inwestycyjny czy fundusz wzajemnej pomocy, co jednak wymaga stosownych zapisów statutowych i uchwał walnego zgromadzenia.
Struktura organów zarządzających i kontrolnych w kooperatywie
Prawidłowe funkcjonowanie kooperatywy rolniczej wymaga powołania struktury organów, która zapewni transparentność i kontrolę. Najwyższym organem jest walne zgromadzenie, w którym każdy członek dysponuje jednym głosem, niezależnie od liczby posiadanych udziałów. To jedna z fundamentalnych zasad spółdzielczości, która musi być bezwzględnie przestrzegana. Walne zgromadzenie podejmuje najważniejsze decyzje, takie jak zatwierdzenie sprawozdania finansowego, podział zysku czy zmiana statutu. Kolejnym organem jest rada nadzorcza, która sprawuje kontrolę nad działalnością zarządu. W małych spółdzielniach, liczących poniżej piętnastu członków, statut może przewidywać, że funkcje rady nadzorczej pełni bezpośrednio walne zgromadzenie.
Zarząd kooperatywy odpowiada za bieżące kierowanie sprawami podmiotu i reprezentowanie go na zewnątrz. Wymagania formalne nakładają na członków zarządu obowiązek działania z należytą starannością oraz lojalności wobec spółdzielni. Warto zaznaczyć, że w kooperatywach rolniczych często wprowadza się reprezentację łączną, co oznacza, że do składania oświadczeń woli wymagany jest podpis dwóch członków zarządu lub członka zarządu i pełnomocnika. Ma to na celu zapobieganie nadużyciom i zwiększenie bezpieczeństwa obrotu. Dokumentacja z posiedzeń wszystkich tych organów musi być starannie prowadzona w formie księgi protokołów, co jest przedmiotem kontroli podczas późniejszych lustracji.
Obowiązki księgowe i sprawozdawcze kooperatywy rolniczej
Każda kooperatywa rolnicza, będąc osobą prawną, jest zobowiązana do prowadzenia pełnej księgowości zgodnie z Ustawą o rachunkowości. Oznacza to konieczność prowadzenia ksiąg rachunkowych, sporządzania rocznych sprawozdań finansowych oraz ich badania przez biegłego rewidenta, jeśli spełnione zostaną określone progi przychodowe. Wymagania formalne w tym zakresie są identyczne jak dla innych przedsiębiorstw, jednak specyfika rolnicza dodaje tu pewne niuanse, takie jak rozliczanie wkładów rzeczowych czy specyficzne zasady wyceny produktów rolnych znajdujących się w magazynach.
Sprawozdanie finansowe musi zostać zatwierdzone przez walne zgromadzenie w ciągu sześciu miesięcy od zakończenia roku obrotowego, a następnie złożone w Repozytorium Dokumentów Finansowych prowadzonym przez KRS. Niedopełnienie tego obowiązku może skutkować dotkliwymi karami grzywny dla członków zarządu. Ponadto kooperatywy rolnicze muszą składać okresowe deklaracje podatkowe (CIT, VAT) oraz raporty do GUS. Dla wielu rolników te wymogi biurokratyczne są barierą, dlatego najczęściej kooperatywy decydują się na zatrudnienie profesjonalnego biura rachunkowego lub księgowego wyspecjalizowanego w prawie spółdzielczym.
Zasady członkostwa i obrotu udziałami w strukturze spółdzielczej
Relacja między członkiem a kooperatywą jest sformalizowana i opiera się na zasadzie wzajemności. Aby zostać członkiem, kandydat musi złożyć pisemną deklarację, a zarząd musi podjąć uchwałę o jego przyjęciu. Wymagania formalne przewidują, że członek ma prawo do udziału w nadwyżce bilansowej, korzystania z urządzeń i usług spółdzielni oraz do czynnego i biernego prawa wyborczego do organów. Z drugiej strony, członek ma obowiązek wnieść zadeklarowane udziały i wpisowe, a także stosować się do postanowień statutu i uchwał organów.
Współczesna kooperatywa rolnicza często wprowadza mechanizmy lojalnościowe, wymagając od członków sprzedaży całości lub określonej części swojej produkcji za pośrednictwem spółdzielni. Naruszenie tego wymogu może być podstawą do wykluczenia członka, co jest procedurą ściśle uregulowaną prawnie. Członek ma prawo odwołać się od decyzji o wykluczeniu do rady nadzorczej lub sądu. Co do zasady, udziały w kooperatywie nie podlegają egzekucji za długi osobiste członka w czasie trwania członkostwa, co stanowi pewną formę ochrony kapitału spółdzielni. Formalne wystąpienie ze spółdzielni następuje po upływie okresu wypowiedzenia określonego w statucie, co ma zapewnić podmiotowi czas na płynne rozliczenie się z ustępującym członkiem.
Specyficzne wymagania formalne dla uznanych grup producentów rolnych
Wiele kooperatyw rolniczych dąży do uzyskania statusu uznanej grupy producentów rolnych, co otwiera drogę do znacznego wsparcia finansowego z funduszy unijnych. Wymagania formalne w tym przypadku są znacznie bardziej rygorystyczne niż przy zwykłej spółdzielni. Grupa musi zostać zarejestrowana przez dyrektora oddziału regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Aby uzyskać ten status, kooperatywa musi wykazać, że została utworzona przez producentów jednego produktu lub grupy produktów, a jej głównym celem jest planowanie produkcji i dostosowanie jej do zapotrzebowania rynku.
Dodatkowo statut takiej grupy musi zawierać specyficzne zapisy dotyczące zasad produkcji, w szczególności w zakresie jakości, ilości oraz metod wprowadzania produktów do obrotu. Wymagane jest również prowadzenie szczegółowej dokumentacji sprzedaży przez członków na rzecz kooperatywy. Grupa producentów musi osiągać określone minima przychodowe ze sprzedaży wspólnej, aby utrzymać status uznania. Formalne kontrole ze strony ARiMR są częste i bardzo szczegółowe, sprawdzając, czy działalność grupy nie jest fikcyjna i czy faktycznie realizuje ona cele postawione w planie dochodzenia do uznania.
Opodatkowanie kooperatywy rolniczej i dostępne zwolnienia
Jednym z najsilniejszych argumentów za tworzeniem kooperatyw, zwłaszcza tych działających jako spółdzielnie rolników, są preferencje podatkowe. Wymagania formalne, aby z nich skorzystać, wiążą się z koniecznością ścisłego przestrzegania przedmiotu działalności określonego w ustawie. Spółdzielnie rolników mogą korzystać ze zwolnienia z podatku dochodowego od osób prawnych (CIT) w zakresie dochodów przeznaczonych na cele statutowe, o ile działalność ta ogranicza się do sprzedaży produktów rolnych wytworzonych w gospodarstwach członków lub zakupu środków produkcji dla tych członków.
Ponadto budynki i budowle wykorzystywane przez spółdzielnie rolników na cele działalności rolniczej mogą być zwolnione z podatku od nieruchomości. Wymaga to jednak złożenia odpowiednich deklaracji w organach gminy i udowodnienia, że obiekty te faktycznie służą operacjom rolnym, a nie innej działalności komercyjnej. W zakresie podatku VAT kooperatywa działa jak każdy inny przedsiębiorca, co pozwala na odliczanie podatku naliczonego od zakupionych maszyn, paliw czy nawozów. Formalne rozliczanie VAT-u w rolnictwie bywa skomplikowane, szczególnie przy współpracy z rolnikami ryczałtowymi, co wymaga od księgowości kooperatywy dużej precyzji w wystawianiu faktur VAT-RR.
Obowiązek przeprowadzenia okresowej lustracji spółdzielczej
Unikalnym wymogiem formalnym dla wszystkich spółdzielni, w tym rolniczych, jest obowiązek poddawania się lustracji. Lustracja to rodzaj zewnętrznej rewizji i kontroli przeprowadzanej przez związek rewizyjny, w którym spółdzielnia jest zrzeszona, lub przez uprawnionego lustratora. Ma ona na celu sprawdzenie legalności, rzetelności i gospodarności działań podejmowanych przez zarząd. Zgodnie z Prawem spółdzielczym, każda spółdzielnia powinna zostać poddana lustracji przynajmniej raz na trzy lata, a w okresie budowania kapitału lub w przypadku grup producentów, terminy te mogą być krótsze.
Lustrator bada dokumentację prawną, protokoły organów, umowy oraz stan finansowy. Wynikiem lustracji jest protokół, który zawiera ocenę działalności oraz ewentualne wnioski polustracyjne. Zarząd ma obowiązek przedstawić wyniki lustracji na najbliższym walnym zgromadzeniu. Brak poddania się lustracji w terminie jest poważnym uchybieniem formalnym, które może prowadzić do postawienia spółdzielni w stan likwidacji przez sąd. Lustracja, choć postrzegana jako obciążenie biurokratyczne, w rzeczywistości chroni członków przed błędami zarządu i buduje zaufanie do instytucji kooperatywy.
Odpowiedzialność członków i zarządu za zobowiązania podmiotu
Zrozumienie granic odpowiedzialności jest kluczowe dla bezpieczeństwa finansowego osób angażujących się w kooperatywę rolniczą. Podstawowym wymogiem formalnym jest tutaj zasada, że spółdzielnia odpowiada za swoje zobowiązania całym swoim majątkiem. Członkowie spółdzielni nie odpowiadają osobiście wobec wierzycieli za jej długi; ich ryzyko ograniczone jest jedynie do wysokości zadeklarowanych i wniesionych udziałów. Jest to jedna z najważniejszych zalet formy spółdzielczej w porównaniu do prowadzenia działalności w formie spółki cywilnej.
Jednakże sytuacja wygląda inaczej w przypadku członków zarządu. Mogą oni ponosić odpowiedzialność odszkodowawczą wobec spółdzielni za szkody wyrządzone działaniem sprzecznym z prawem lub statutem. W określonych sytuacjach, jeśli egzekucja przeciwko spółdzielni okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu mogą również odpowiadać posiłkowo za jej zobowiązania podatkowe lub składkowe. Dlatego formalna dbałość o terminowe zgłaszanie wniosków o upadłość w przypadku niewypłacalności jest absolutnym obowiązkiem każdego członka zarządu kooperatywy rolniczej. Transparentność działań i rzetelna dokumentacja są najlepszą ochroną przed tego typu ryzykiem.
Procedury związane ze zmianą statutu i danych w rejestrze
Kooperatywa rolnicza jest organizmem żywym, który dostosowuje się do zmieniającego się otoczenia rynkowego. Każda zmiana statutu, zmiana siedziby, czy zmiana w składzie zarządu wymaga dopełnienia procedur formalnych. Zmiana statutu musi zostać uchwalona przez walne zgromadzenie większością głosów, zazwyczaj kwalifikowaną (np. 2/3 głosów), i staje się skuteczna dopiero z chwilą wpisu do KRS. Oznacza to, że do momentu rejestracji zmiany, spółdzielnię obowiązują stare zapisy statutowe.
Wszelkie zmiany osobowe w organach muszą być zgłaszane do sądu w terminie siedmiu dni od zaistnienia zdarzenia. Wymagania formalne obejmują dołączenie do wniosku uchwały o odwołaniu lub powołaniu danej osoby oraz zaktualizowanej listy członków organu. Zaniedbania w tym zakresie prowadzą do tzw. niezgodności rejestru ze stanem faktycznym, co może utrudnić zawieranie umów, branie kredytów czy ubieganie się o dotacje. W dobie cyfryzacji większość tych operacji wykonuje się przez portal S24 lub Portal Rejestrów Sądowych, co wymaga posiadania kwalifikowanego podpisu elektronicznego lub profilu zaufanego przez osoby reprezentujące podmiot.
Rozwiązanie i likwidacja kooperatywy rolniczej w świetle przepisów
Ostatnim etapem bytu prawnego kooperatywy są formalności związane z jej rozwiązaniem. Może to nastąpić z przyczyn przewidzianych w statucie (np. upływ czasu), na mocy uchwały walnego zgromadzenia o likwidacji, lub w drodze orzeczenia sądu. Proces likwidacji ma na celu zakończenie bieżących interesów, ściągnięcie wierzytelności, wypełnienie zobowiązań i upłynnienie majątku. Wymagania formalne nakazują powołanie likwidatorów (zazwyczaj są nimi członkowie dotychczasowego zarządu), którzy muszą ogłosić otwarcie likwidacji w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, wzywając wierzycieli do zgłaszania roszczeń.
Majątek pozostały po zaspokojeniu wszystkich wierzycieli i zwrocie udziałów członkom jest dzielony zgodnie z postanowieniami statutu. Często statut przewiduje przekazanie tych środków na cele społeczne lub oświatowe w lokalnej społeczności rolniczej. Likwidacja kończy się złożeniem wniosku o wykreślenie kooperatywy z KRS. Formalne zakończenie działalności jest procesem długotrwałym i wymagającym precyzyjnego rozliczenia podatkowego, jednak jego poprawne przeprowadzenie zamyka ostatecznie kwestię odpowiedzialności osób zaangażowanych w dany projekt spółdzielczy.