Słonecznik zakwita zazwyczaj od połowy lipca do początku września, w zależności od terminu siewu, warunków pogodowych oraz specyfiki konkretnej odmiany. Najintensywniejszy okres rozkwitu przypada na sierpień, kiedy rośliny osiągają pełną dojrzałość wegetatywną i wykształcają charakterystyczne koszyczki kwiatowe. Od momentu wysiewu nasion do pojawienia się pierwszych płatków mija średnio od siedemdziesięciu do dziewięćdziesięciu dni.
W polskich warunkach klimatycznych pierwsze rozwinięte pąki kwiatowe można zaobserwować zazwyczaj w drugiej połowie lipca. Jeśli siew opóźnił się z powodu chłodnej i deszczowej wiosny, kwitnienie przesuwa się na koniec sierpnia lub początek września. Pojedynczy koszyczek pozostaje otwarty przez około dwa do trzech tygodni, stopniowo rozwijając małe rurkowate kwiaty od zewnątrz do środka.
Długość utrzymywania się kwiatów zależy w dużej mierze od panującej temperatury oraz wilgotności powietrza. Słoneczne i umiarkowanie ciepłe dni sprzyjają stabilnemu kwitnieniu, podczas gdy ulewne deszcze i porywisty wiatr mogą uszkodzić delikatne kwiaty języczkowe. Prawidłowy rozwój rośliny w tym okresie gwarantuje późniejsze obfite plony nasion o wysokiej zawartości wartościowych tłuszczów.
Czynniki środowiskowe wpływające na czas kwitnienia
Momenty, w których zakwitnie słonecznik, są wypadkową skomplikowanych procesów fizjologicznych oraz warunków panujących w środowisku. Kluczowym czynnikiem determinującym tempo wzrostu jest ilość energii słonecznej skumulowana przez roślinę w okresie wiosennym. Im wyższe średnie temperatury dobowe w maju oraz czerwcu, tym szybciej zachodzi inicjacja pąków kwiatowych w stożku wzrostu.
Równie ważną rolę odgrywa struktura gleby oraz jej zdolność do zatrzymywania wilgoci i składników odżywczych. Na podłożach lekkich, piaszczystych i szybko nagrzewających się słoneczniki rozpoczynają kwitnienie wcześniej niż na glebach zwięzłych, zimnych i gliniastych. Jednakże na zbyt suchych glebach kwiatostany mogą być mniejsze i słabiej wykształcone z powodu braku wody.
Dodatkowym elementem wpływającym na czas kwitnienia jest lokalny mikroklimat oraz stopień osłonięcia stanowiska od silnych wiatrów. Rośliny uprawiane w miejscach osłoniętych rozwijają się szybciej ze względu na wyższą temperaturę przy powierzchni gleby. Wszelkie stresy środowiskowe, takie jak gwałtowne przymrozki lub uszkodzenia wywołane przez szkodniki, opóźniają moment otwarcia koszyczka.
Wpływ terminu siewu na moment pojawienia się kwiatów
Optymalny termin siewu słonecznika w warunkach klimatycznych Polski przypada na drugą połowę kwietnia lub początek maja. Temperatura gleby na głębokości kilku centymetrów powinna wynosić wówczas co najmniej osiem stopni Celsjusza. Wysiew dokonany w tym optymalnym okienku agrotechnicznym zapewnia roślinie idealne warunki do zakwitnięcia na przełomie lipca i sierpnia.
Siew wykonany wcześnie, na początku kwietnia, niesie ryzyko uszkodzenia młodych siewek przez późne przymrozki, ale może przyspieszyć kwitnienie. Z kolei opóźnienie siewu do końca maja powoduje, że słoneczniki zakwitną dopiero w pierwszej dekadzie września. Rośliny wysiane bardzo późno wykazują wolniejszy dynamizm wzrostu i tworzą znacznie mniejsze koszyczki kwiatowe.
Planowanie terminu siewu pozwala ogrodnikom i rolnikom precyzyjnie sterować przewidywanym momentem kwitnienia całej plantacji. Synchronizacja siewu z prognozą pogodową zapobiega sytuacjom, w których kwitnienie przypada na okresy ekstremalnych upałów. Stabilne warunki atmosferyczne w trakcie kwitnienia ułatwiają proces zapylania przez owady i zwiększają wskaźnik zawiązywania nasion.
Fazy rozwoju fenologicznego rośliny
Rozwój słonecznika zwyczajnego przebiega według ściśle określonych etapów fenologicznych, prowadzących do wykształcenia okazałego kwiatostanu. Po pomyślnym wykiełkowaniu nasion i pojawieniu się liścieni roślina rozpoczyna intensywną budowę masy zielonej. W tym czasie wykształca się od kilkunastu do kilkudziesięciu par liści właściwych, które gromadzą substancje odżywcze niezbędne do późniejszego kwitnienia.
Następnym przełomowym momentem jest pojawienie się pąka kwiatowego, który początkowo pozostaje ściśle ukryty między górnymi liśćmi rozety. W miarę wzrostu wydłużającej się łodygi pąk wyłania się na zewnątrz i zaczyna szybko zwiększać swoją średnicę. Ostatnią fazą jest pęknięcie pąka i odsłonięcie żółtych kwiatów języczkowych, co wyznacza początek kwitnienia.
Główne etapy rozwoju fenologicznego słonecznika obejmują:
- Kiełkowanie nasion i pojawienie się pierwszych liścieni nad powierzchnią gleby.
- Intensywny wzrost wegetatywny oraz rozwój liści właściwych na łodydze.
- Inicjacja stożka wzrostu i formowanie się zielonego pąka kwiatowego.
- Unoszenie się i pęcznienie pąka bezpośrednio przed otwarciem koszyczka.
- Otwarcie kwiatostanu i rozwój pojedynczych kwiatów rurkowatych w centrum.
Przejście przez wszystkie te fazy wymaga od rośliny ciągłego dostępu do składników mineralnych oraz odpowiedniej ilości światła. Zakłócenie któregokolwiek z etapów, na przykład poprzez brak wody w fazie pąkowania, natychmiast przekłada się na opóźnienie kwitnienia. Obserwacja poszczególnych faz fenologicznych umożliwia dokładne przewidzenie terminu, w którym zakwitnie słonecznik.
Zjawisko heliotropizmu a rozwój pąka kwiatowego
Heliotropizm jest jedną z najbardziej fascynujących cech biologicznych charakteryzujących słonecznik zwyczajny podczas jego wczesnego rozwoju. Młode pąki kwiatowe wraz z górnymi liśćmi podążają za słońcem, obracając się ze wschodu na zachód w ciągu dnia. W nocy roślina wykonuje ruch powrotny, powracając do pozycji wyjściowej przed wschodem słońca.
Za ten unikalny mechanizm odpowiada asymetryczny wzrost komórek łodygi, stymulowany przez nierównomierne rozmieszczenie roślinnych hormonów wzrostu, zwanych auksynami. Strona łodygi znajdująca się w cieniu wydłuża się szybciej niż strona oświetlona, co powoduje wygięcie rośliny ku słońcu. Ruch heliotropowy ustaje w momencie, gdy pąk kwiatowy dojrzeje i rozpocznie proces otwierania.
Gdy słonecznik zakwita, jego łodyga sztywnieje, a otwarty koszyczek pozostaje na stałe skierowany w kierunku wschodnim. Taka stała orientacja ma głębokie uzasadnienie ewolucyjne, ponieważ wschodnia ekspozycja pozwala na szybkie nagrzewanie się kwiatostanu porannym słońcem. Cieplejsze kwiaty są znacznie chętniej odwiedzane przez owady zapylające, co przyspiesza proces zapłodnienia.
Znaczenie wybranej odmiany dla terminu kwitnienia
Czas pojawienia się kwiatów zależy w znacznym stopniu od cech genetycznych przypisanych do danej odmiany słonecznika. Hodowcy podzielili te rośliny na grupy o różnej długości okresu wegetacji, dostosowane do odmiennych warunków klimatycznych. Wybór konkretnej odmiany pozwala na precyzyjne dopasowanie terminu kwitnienia do indywidualnych potrzeb uprawowych.
Odmiany wczesne i ich charakterystyka
Odmiany wczesne charakteryzują się bardzo szybkim tempem wzrostu wegetatywnego i krótkim okresem potrzebnym do wykształcenia pąków. Rośliny te potrafią zakwitnąć już po około siedemdziesięciu dniach od momentu pojawienia się pierwszych wschodów na polu. Są one szczególnie polecane do uprawy w chłodniejszych rejonach kraju oraz na stanowiskach o krótszym okresie bezprzymrozkowym.
Odmiany późne i ozdobne
Odmiany późne potrzebują znacznie więcej czasu na zgromadzenie odpowiedniej biomasy i zakwitają dopiero po stu lub nawet stu dziesięciu dniach. Wykształcają one zazwyczaj większe koszyczki oraz grubsze łodygi, co przekłada się na wyższy plon nasion. Odmiany te wymagają jednak długiego, ciepłego lata, aby w pełni zaprezentować swój potencjał.
Słoneczniki ozdobne wykazują bardzo dużą zmienność pod względem terminu oraz długości kwitnienia w zależności od kultywaru. Odmiany karłowe często zakwitają wcześniej niż wysokie odmiany rolnicze, ciesząc oczy już na początku lipca. Dodatkowo odmiany silnie rozgałęzione tworzą sukcesywnie nowe pąki kwiatowe, co wydłuża całkowity okres kwitnienia aż do jesieni.
Wymagania termiczne i bilans ciepła
Słonecznik jest rośliną o wysokich wymaganiach termicznych, pochodzącą z ciepłych obszarów Ameryki Północnej. Do prawidłowego przejścia z fazy liściowej do fazy kwitnienia roślina potrzebuje określonej sumy temperatur efektywnych. Suma ta dla większości popularnych odmian wynosi od tysiąca do tysiąca dwustu stopni Celsjusza w skali całego sezonu.
Najbardziej optymalna temperatura dobowo-nocna dla dynamicznego rozwoju pąków kwiatowych waha się między dwudziestoma a dwudziestoma pięcioma stopniami. Spadek temperatury poniżej dziesięciu stopni Celsjusza hamuje procesy wzrostowe i znacząco opóźnia termin otwarcia koszyczka. Długotrwałe chłody w czerwcu mogą przesunąć kwitnienie o kilka tygodni w stosunku do średnich wieloletnich.
Wiosenne przymrozki stanowią poważne zagrożenie dla młodych stożków wzrostu, mogąc uszkodzić zawiązki pierwszych kwiatów. Porażone przymrozkiem rośliny tworzą często zniekształcone łodygi lub rozgałęziają się w nietypowy sposób. Z kolei wysokie temperatury przekraczające trzydzieści pięć stopni podczas samego kwitnienia mogą skracać żywotność pyłku i pogarszać stopień zapylenia.
Wpływ gospodarki wodnej i opadów na pąkowanie
Dostępność wody w glebie jest kluczowym elementem decydującym o prawidłowym i terminowym wykształceniu kwiatostanu słonecznika. Choć roślina słynie ze świetnej odporności na suszę dzięki głębokiemu systemowi korzeniowemu, okres pąkowania wymaga obfitego zaopatrzenia w wilgoć. Niedobór wody w czerwcu i lipcu skutkuje wytworzeniem znacznie mniejszych koszyczków oraz opóźnieniem kwitnienia.
Stres wodny w krytycznej fazie rozwoju powoduje, że roślina ogranicza transpirację i zwalnia tempo podziałów komórkowych. Pąki kwiatowe wolniej rosną, a część zewnętrznych kwiatów języczkowych może ulec zasuszeniu przed rozwinęciem. Zapewnienie odpowiedniego nawadniania w okresach bezdeszczowych pozwala zachować ciągłość rozwoju i gwarantuje terminowe otwarcie koszyczka.
Z drugiej strony nadmiar opadów deszczu oraz długotrwałe zastoiska wody w strefie korzeniowej wywierają równie negatywny wpływ. Nadmierna wilgotność prowadzi do niedotlenienia korzeni, co zaburza pobieranie składników odżywczych i opóźnia kwitnienie. Ponadto wilgotne środowisko sprzyja rozwojowi groźnych chorób grzybowych, które niszczą pąki kwiatowe jeszcze przed otwarciem.
Rola składników pokarmowych i nawożenia
Prawidłowy bilans składników pokarmowych w glebie ma bezpośrednie przełożenie na moment zakwitania oraz jakość wykształconych koszyczków. Azot jest elementem niezbędnym do budowy łodygi i liści, jednak jego nadmiar działa niekorzystnie na proces kwitnienia. Przenawożenie azotem powoduje wybujały wzrost masy zielonej przy jednoczesnym opóźnieniu formowania pąków kwiatowych.
Fosfor i potas to kluczowe makroelementy stymulujące rozwój układu korzeniowego oraz prawidłowe zawiązywanie pąków generatywnych. Odpowiednia dawka fosforu przyspiesza wejście rośliny w fazę kwitnienia oraz poprawia wybarwienie kwiatów języczkowych. Potas odpowiada natomiast za gospodarkę wodną w tkankach oraz zwiększa odporność rośliny na ewentualne susze w okresie kwitnienia.
Wśród mikroelementów kluczową rolę w rozwoju kwiatostanu słonecznika odgrywa bor oraz cynk. Bor uczestniczy w procesie podziału komórkowego w stożku wzrostu oraz wspomaga prawidłowe kiełkowanie pyłku podczas zapylenia. Deficyt boru prowadzi do zamierania pąków kwiatowych, pękania łodygi pod koszyczkiem oraz całkowitego zahamowania procesu kwitnienia.
Długość dnia i reakcja fotoperiodyczna
Słonecznik zwyczajny opisywany jest w literaturze naukowej jako roślina względnie neutralna pod względem fotoperiodycznym. Oznacza to, że zmiana długości dnia i nocy nie stanowi bezwzględnego warunku koniecznego do inicjacji kwitnienia. Jednocześnie większość nowoczesnych odmian wykazuje lekką wrażliwość, reagując szybszym kwitnieniem w warunkach umiarkowanie długiego dnia.
Dostęp do bezpośredniego promieniowania słonecznego jest jednak absolutnie niezbędny dla prawidłowego przebiegu fotosyntezy i syntezy cukrów. Rośliny posadzone w głębokim cieniu tworzą wiciowate, słabe łodygi i nie są w stanie wyprodukować odpowiedniej ilości energii. W efekcie słoneczniki rosnące na niedoświetlonych stanowiskach zakwitają ze znacznym opóźnieniem lub nie tworzą pąków wcale.
Światło wpływa także na stężenie hormonów roślinnych, które sterują procesami dojrzewania tkanek w stożku wzrostu. Intensywne nasłonecznienie w czerwcu przyspiesza podziały komórkowe i stymuluje wykształcanie przykwiatków otaczających tworzący się koszyczek. Zapewnienie pełnego nasłonecznienia od wschodu do zachodu słońca jest najlepszą gwarancją szybkiego otwarcia pąka.
Jak rozpoznać nadchodzące otwarcie koszyczka
Rozpoznanie momentu, w którym słonecznik jest bliski zakwitnięcia, nie wymaga specjalistycznej wiedzy agrotechnicznej. Wystarczy uważnie obserwować szczytową część łodygi w miejscu zbiegania się górnych liści. Zmniejszenie tempa wzrostu łodygi na wysokość sygnalizuje, że roślina przekierowała swoje zasoby na rozbudowę stożka kwiatowego.
Pąk kwiatowy staje się wówczas dobrze widoczny i zaczyna wyraźnie pęcznieć, przypominając zieloną, spłaszczoną kulę otoczoną ostrymi listkami. Na kilka dni przed zakwitnięciem rozchylają się zielone przykwiatki, odsłaniając intensywnie żółte brzegi zwiniętych płatków. Górna część łodygi ulega pogrubieniu, aby utrzymać rosnący ciężar otwierającego się koszyczka.
Niezawodne oznaki nadchodzącego kwitnienia obejmują:
- Wyraźne zahamowanie wzrostu łodygi na wysokość i pęcznienie pąka.
- Rozchylanie się zielonych listków okrywy w szczytowej części rośliny.
- Pojawienie się widocznego żółtego pierścienia wokół pąka kwiatowego.
- Sztywnienie łodygi i jej trwale utrwalony kierunek wschodni.
- Stopniowe prostowanie się szypułki podtrzymującej koszyczek.
Gdy brzegowe kwiaty języczkowe zaczną rozprostowywać się na zewnątrz, proces otwierania koszyczka wchodzi w fazę finałową. W ciągu kilkunastu godzin koszyczek odsłania swoje wnętrze, wyznaczając oficjalny początek kwitnienia. Całkowite rozłożenie płatków brzegowych świadczy o tym, że roślina osiągnęła pełną gotowość do przyjmowania owadów zapylających.
Przebieg i czas trwania procesu kwitnienia
Kwitnienie słonecznika jest złożonym procesem biologicznym ze względu na specyficzną budowę jego kwiatostanu, nazywanego koszyczkiem. Koszyczek składa się z dwóch podstawowych rodzajów kwiatów o odmiennych funkcjach biologicznych. Zewnętrzną obwódkę tworzą bezpłodne kwiaty języczkowe o barwie żółtej lub pomarańczowej, których głównym zadaniem jest przyciąganie owadów.
Wewnątrz koszyczka znajdują się setki lub nawet tysiące drobnych kwiatów rurkowatych, które są obupłciowymi kwiatami płodnymi. Kwitnienie kwiatów rurkowatych przebiega stopniowo, zaczynając od zewnętrznych kręgów i przesuwając się w kierunku centrum koszyczka. Każdego dnia rozkwita kolejny pierścień kwiatów, co sprawia, że proces zapłodnienia jest rozłożony w czasie.
Całkowity czas kwitnienia pojedynczego koszyczka wynosi od czternastu do dwudziestu jeden dni w zależności od temperatury otoczenia. W czasie chłodnej pogody proces ten wydłuża się, natomiast upały przyspieszają przekwitanie poszczególnych kręgów kwiatowych. U odmian ozdobnych o pokroju krzaczastym, tworzących liczne pędy boczne, kwitnienie całej rośliny trwa często ponad miesiąc.
Przyczyny braku lub opóźnienia kwitnienia
Sytuacja, w której słonecznik nie zakwita w przewidywanym terminie, może wynikać z szeregu błędów uprawowych lub czynników losowych. Bardzo częstą przyczyną jest zbyt głębokie umieszczenie nasion w glebie podczas wiosennego siewu. Siewki zużywają wówczas zbyt dużo energii na wydostanie się na powierzchnię, co opóźnia cały cykl rozwojowy.
Kolejnym powodem bywa niewłaściwa rozstawa roślin i zbyt gęsty zasiew na małej powierzchni ogrodowej lub rolniczej. Zagęszczone rośliny konkurują ze sobą o światło oraz składniki pokarmowe, co prowadzi do wykształcenia cienkich łodyg i braku pąków. Zastosowanie nieodpowiednich nawozów z przewagą azotu również skutkuje zahamowaniem kwitnienia na rzecz liści.
Innym negatywnym czynnikiem są ataki szkodników oraz choroby grzybowe porażające stożek wzrostu wczesną wiosną. Mszyce i przędziorki wysysają soki z młodych tkanek, doprowadzając do zniekształcenia lub obumierania rodzących się pąków. Wreszcie przedłużające się okresy chłodów i brak słońca mogą wstrzymać zakwitanie do czasu poprawy warunków pogodowych.
Ogrodnicze metody przyspieszania kwitnienia
Ogrodnicy pragnący przyspieszyć moment zakwitnięcia słoneczników mogą zastosować sprawdzoną metodę uprawy z wcześniejszej rozsady. Nasiona wysiewa się do doniczek w jasnym, ogrzewanym pomieszczeniu na początku kwietnia, co pozwala uzyskać wyrośnięte sadzonki. Przesadzenie młodych roślin do gruntu w maju pozwala uzyskać kwitnące słoneczniki nawet trzy tygodnie wcześniej.
Ważnym zabiegiem przyspieszającym kwitnienie jest również staranny wybór mocno nasłonecznionego i osłoniętego od wiatru stanowiska w ogrodzie. Stosowanie nawozów fosforowo-potasowych od czerwca stymuluje roślinę do szybszego zawiązywania i pęcznienia pąków kwiatowych. Regularne podlewanie w okresach suszy zapobiega zastojom rozwojowym i pozwala roślinie utrzymać dynamiczne tempo wzrostu.
Mulczowanie gleby wokół łodygi ciemną przekompostowaną korą lub zrębkami pomaga utrzymać wyższą temperaturę podłoża i zatrzymuje wilgoć. Ciepłe podłoże stymuluje pobieranie składników mineralnych przez układ korzeniowy, przyspieszając metabolizm całej rośliny. Dzięki tym prostym zabiegom pielęgnacyjnym słoneczniki zakwitną szybciej i zaprezentują wyjątkowo okazałe koszyczki.
Zmiany w roślinie po zakończeniu kwitnienia
Po pomyślnym zapyleniu rurkowatych kwiatów przez owady, słonecznik wkracza w fazę dojrzewania nasion i powolnego obumierania. Żółte kwiaty języczkowe na brzegu koszyczka zaczynają stopniowo więdnąć, zwijać się i opadać na ziemię. Zewnętrzny wygląd rośliny ulega znacznej zmianie, a zielone dotychczas liście zaczynają żółknąć od dołu łodygi.
Cała energia metaboliczna rośliny zostaje przekierowana na wypełnianie nasion białkami i wartościowymi tłuszczami. Koszyczek staje się bardzo ciężki, co powoduje jego charakterystyczne pochylenie ku dołowi na stwardniałej łodydze. Tylna część koszyczka zmienia barwę z zielonej na żółtą, a następnie na ciemnobrunatną, co sygnalizuje pełną dojrzałość zbiorczą.
Dojrzewanie nasion trwa zazwyczaj od czterech do sześciu tygodni od momentu przekwitnięcia ostatnich rurkowatych kwiatów w centrum. W tym czasie okrywy nasion twardnieją i nabierają właściwego dla danej odmiany wybarwienia. Wyschnięte koszyczki stają się wartościowym plonem rolniczym lub naturalną spiżarnią dla dzikiego ptactwa przygotowującego się do zimy.
Wpływ kwitnących słoneczników na środowisko
Okres kwitnienia słoneczników odgrywa ogromną rolę w funkcjonowaniu lokalnych ekosystemów oraz podtrzymywaniu populacji owadów zapylających. Zakwitające w drugiej połowie lata koszyczki dostarczają ogromnych ilości pyłku i nektaru w czasie, gdy wiele innych roślin przekwitło. Pszczoły miodne, trzmiele oraz liczne gatunki motyli intensywnie korzystają z tego bogatego źródła pożywienia.
Gęste plantacje słoneczników stanowią również schronienie dla wielu pożytecznych owadów drapieżnych, które pomagają kontrolować populacje szkodników. Głęboki system korzeniowy słonecznika spulchnia glebę, poprawiając jej strukturę gruzełkowatą oraz zdolność do retencji wody. Uprawa słonecznika wpływa zatem korzystnie na ogólną kondycję środowiska glebowego i mikroklimatu.
Pozostawienie przekwitłych słoneczników na polu lub w ogrodzie na okres jesienno-zimowy tworzy naturalne żerowisko dla ptaków. Ptaki śpiewające, takie jak szczygły, sikory czy dzwońce, chętnie wydziobują dojrzałe nasiona bezpośrednio ze zwisających koszyczków. Słonecznik jest więc rośliną, która wspiera bioróżnorodność od momentu zakwitnięcia aż do późnej zimy.
Pielęgnacja słonecznika w trakcie kwitnienia
Prawidłowa pielęgnacja słonecznika w trakcie samego kwitnienia pozwala przedłużyć żywotność kwiatostanów i zapewnia wysoki plon nasion. Należy pamiętać o regularnym podlewaniu roślin podczas upałów, dostarczając wodę bezpośrednio do gleby pod łodygą. Unikanie polewania otwartych koszyczków wodą ogranicza ryzyko rozwoju chorób grzybowych, takich jak szara pleśń.
W przypadku wysokich odmian o dużych koszyczkach warto zastosować stabilne podpory, które zabezpieczą łodygi przed złamaniem. Silne wiatry i ulewne deszcze mogą łatwo przewrócić ciężkie, kwitnące rośliny o płytkim osadzeniu korzeniowym. Usuwanie przekwitłych koszyczków u odmian ozdobnych rozgałęzionych stymuluje rozwój kolejnych pąków i znacząco wydłuża okres kwitnienia.
Systematyczne odchwaszczanie gleby wokół łodyg zmniejsza konkurencję o wodę i składniki pokarmowe w tym krytycznym okresie. Należy jednak uważać, aby nie uszkodzić płytko rozmieszczonych korzeni bocznych podczas prac ogrodniczych. Odpowiednio wypielęgnowane słoneczniki odwdzięczają się długim, obfitym kwitnieniem oraz zdrowymi, dobrze wykształconymi nasionami.