Optymalny termin zbioru nasion drzew leśnych do szkółki zależy bezpośrednio od gatunku drzewa, osiągnięcia dojrzałości fizjologicznej nasion oraz warunków pogodowych w danym roku. Większość nasion gatunków iglastych zbiera się od późnej jesieni do wczesnej wiosny, natomiast nasiona drzew liściastych pozyskuje się głównie jesienią, od września do listopada. Precyzyjne uchwycenie momentu dojrzałości zapobiega rozsypywaniu się nasion i gwarantuje wysoki stopień kiełkowania.
Najważniejsze terminy zbioru nasion głównych gatunków drzew leśnych
Terminarz zbioru nasion w leśnictwie jest ściśle powiązany z fenologią poszczególnych gatunków. Wyznaczenie właściwego momentu prac w lesie decyduje o sukcesie dalszej produkcji szkółkarskiej. Zbyt wczesny zbiór skutkuje pozyskaniem materiału niedojrzałego o niskiej energii kiełkowania, z kolei opóźnienie prac prowadzi do naturalnego wysypu nasion lub ich zniszczenia przez szkodniki i wilgoć.
Podstawowy kalendarz zbioru nasion dla najważniejszych drzew leśnych prezentuje się następująco:
- Sosna zwyczajna: od grudnia do marca.
- Świerk pospolity: od października do lutego.
- Dąb szypułkowy i bezszypułkowy: od września do października.
- Buk zwyczajny: od września do listopada.
- Modrzew europejski: od listopada do lutego.
- Brzoza brodawkowata: od lipca do sierpnia.
Wskazane przedziały czasowe mają charakter orientacyjny i ulegają przesunięciom w zależności od rejonu geograficznego oraz przebiegu pogody w danym okresie wegetacyjnym. W cieplejszych regionach kraju dojrzałość nasion występuje zazwyczaj o kilka dni wcześniej niż na terenach górskich czy na północno-wschodnich krańcach Polski.
Czym jest dojrzałość fizjologiczna i morfotyczna nasion leśnych?
W szkółkarstwie leśnym kluczowe jest rozróżnienie dwóch etapów rozwoju nasion: dojrzałości fizjologicznej oraz dojrzałości morfotycznej. Dojrzałość fizjologiczna oznacza pełny rozwój zarodka oraz zgromadzenie niezbędnych substancji zapasowych, pozwalających na prawidłowe zapoczątkowanie procesu kiełkowania. Na tym etapie nasiono osiąga optymalne właściwości biochemiczne i jest zdolne do rozwoju nowej rośliny.
Dojrzałość morfotyczna wiąże się natomiast z ostatecznym ukształtowaniem cech zewnętrznych nasion i owoców, takich jak twardość okrywy, zmiana barwy czy wykształcenie aparatów lotnych. Bardzo często dojrzałość fizjologiczna wyprzedza morfotyczną, co pozwala w uzasadnionych przypadkach na wcześniejszy zbiór. W praktyce leśnej najbezpieczniej jest jednak prowadzić pozyskanie w momencie, gdy obie formy dojrzałości nakładają się na siebie.
Jak rozpoznawać dojrzałość nasion drzew iglastych w terenie?
Ocena dojrzałości nasion drzew iglastych opiera się głównie na obserwacji wyglądu oraz właściwości fizycznych szyszek. Dojrzałe szyszki zmieniają barwę ze soczysto zielonej na brunatną, szarą lub ciemnobrązową. Istotnym wskaźnikiem jest także twardnienie łusek oraz stopniowy spadek zawartości wody w tkankach szyszki, co przygotowuje ją do otwarcia pod wpływem suchego powietrza.
Do najskuteczniejszych terenowych metod weryfikacji dojrzałości nasion iglastych należą:
- Przekrawanie wzdłużne szyszek w celu oceny wypełnienia i barwy zarodka.
- Test zatapiania szyszek w wodzie lub roztworach pomocniczych.
- Obserwacja stanu i barwy skrzydełek nasiennych.
- Próba wyłamalności i elastyczności łusek nasiennych.
Wykonanie podłużnego przekroju szyszki umożliwia dokładne obejrzenie nasion zamieszczonych na łuskach. Prawidłowo rozwinięty zarodek powinien całkowicie wypełniać komorę nasienną, posiadać białawą lub kremową barwę oraz jędrną strukturę. Tłustawa konsystencja przekrojonego nasiona świadczy o wysokim nagromadzeniu substancji zapasowych i gotowości zbiorczej.
Metody oceny dojrzałości nasion drzew liściastych przed zbiorem
W przypadku drzew liściastych sygnałem dojrzałości nasion jest przede wszystkim zmiana zabarwienia owoców oraz łatwość, z jaką oddzielają się one od gałęzi. Owoce mięsiste zmieniają barwę z zielonej na żółtą, czerwoną lub czarną, natomiast owoce suche, takie jak żołędzie czy orzeszki buka, stają się twarde, błyszczące i przyjmują charakterystyczną, brązową barwę.
Przed przystąpieniem do masowego zbioru nasion liściastych należy przeprowadzić próby przekroju poprzecznego nasion. Zdrowy i dojrzały zarodek wypełnia całe wnętrze łupiny lub okrywy, nie wykazując śladów wysuszenia ani żerowania owadów. Warto również zweryfikować masę tysiąca nasion, co pozwala oszacować wykształcenie materiału i podjąć decyzję o opłacalności prac zbiorczych w danym drzewostanie.
Zbiór nasion sosny zwyczajnej do celów szkółkarskich
Sosna zwyczajna jest podstawowym gatunkiem lasotwórczym w Polsce, dlatego zbiór jej nasion ma fundamentalne znaczenie dla leśnictwa. Szyszki sosny dojrzewają jesienią drugiego roku od kwitnienia, lecz zbiór przeprowadza się zimą, od grudnia do marca. W tym okresie szyszki są zamknięte, a nasiona zabezpieczone przed wypadnięciem i czynnikami atmosferycznymi.
Prace zbiorcze wykonuje się głównie z drzew stojących w wyznaczonych wyłączonych księgozbiorach lub na wyłączonych drzewostanach nasiennych, a także z drzew ściętych na powierzchniach rębnych. Szyszki zebrane przedwcześnie, o zielonkawym zabarwieniu, są trudne do wyłuszczenia i dają nasiona o obniżonej zdolności kiełkowania. Zbiór należy zakończyć przed pierwszymi wiosennymi ociepleniami, które powodują otwarcie szyszek na drzewach.
Kiedy i jak zbierać szyszki świerka pospolitego?
Szyszki świerka pospolitego dojrzewają w miesiącach jesiennych, od września do października. Zbiór rozpoczyna się zazwyczaj w październiku i może trwać do lutego, pod warunkiem że nie doszło do masowego wysypu nasion. Dojrzałe szyszki świerkowe zwisają w dół, mają jasnobrązową barwę i pozostają zamknięte podczas chłodnych i wilgotnych dni zimowych.
Pozyskiwanie szyszek świerkowych wymaga dużej ostrożności, ponieważ łuski świerka są cieńsze niż u sosny i łatwo reagują na zmiany wilgotności powietrza. Zbiór prowadzi się z wykorzystaniem podnośników koszowych lub przez wykwalifikowanych zbieraczy szyszkowych pracujących w koronach drzew. Zebrane szyszki należy szybko przetransportować do wyłuszczarni, zapobiegając ich zaparzeniu i pleśnieniu.
Pozyskiwanie nasion modrzewia europejskiego oraz jodły pospolitej
Zbiór nasion modrzewia europejskiego odbywa się od listopada do lutego. Szyszki modrzewia są niewielkie, twarde i mocno trzymają się gałęzi, co sprawia, że nasiona wysypują się z nich stosunkowo wolno. Pozyskanie szyszek prowadzi się z drzew stojących lub ściętych na zrębach, pamiętając, że w szyszkach modrzewiowych występuje często wysoki udział nasion pustych.
Sytuacja wygląda zupełnie inaczej w przypadku jodły pospolitej. Szyszki jodły stoją pionowo na gałęziach i po dojrzeniu na przełomie września i października rozsypują się bezpośrednio na drzewie. Z tego powodu zbiór musi być przeprowadzony w bardzo krótkim przedziale czasowym, zanim szyszki ulegną całkowitemu rozpaść. Pozyskuje się całe szyszki tuż przed ich naturalnym rozpadnięciem.
Zbiór żołędzi dębu szypułkowego i bezszypułkowego
Żołędzie dębu szypułkowego i bezszypułkowego dojrzewają od września do października. Sygnałem do rozpoczęcia zbioru jest naturalny opad owoców z drzew. Pierwsze żołędzie, spadające pod koniec sierpnia lub na początku września, są zazwyczaj robaczywe lub uszkodzone przez choroby, dlatego nie należy ich przeznaczać do celów szkółkarskich.
Właściwy zbiór żołędzi przeprowadza się z gleby po masowym opadzie zdrowych owoców. Do najważniejszych zasad podczas pozyskiwania należą:
- Odrzucenie pierwszej, uszkodzonej partii opadłych żołędzi.
- Zbiór wyłącznie owoców błyszczących, bez pęknięć i otworów po owadach.
- Systematyczne grabienie i zbieranie żołędzi, aby nie leżały na wilgotnej ziemi.
- Przeprowadzenie próby wodnej w celu odrzucenia nasion pustych i porażonych.
Próba wodna polega na zanurzeniu żołędzi w zbiorniku z wodą. Zdrowe i dobrze wykształcone nasiona opadają na dno, natomiast nasiona puste, uszkodzone lub porażone przez grzyby unoszą się na powierzchni. Po wykonaniu selekcji żołędzie należy osuszyć i przygotować do dalszego przechowywania lub natychmiastowego wysiewu jesiennego.
Kiedy pozyskiwać bukwę, czyli nasiona buka zwyczajnego?
Bukwa, będąca owocem buka zwyczajnego, dojrzewa na przełomie września i października. Owoce zamknięte są w kolczastych miseczkach, które po dojrzeniu pękają, uwalniając trójgraniaste, brązowe orzeszki. Zbiór bukwi przeprowadza się bezpośrednio z gleby po ich naturalnym opadnięciu, najczęściej w październiku i listopadzie.
Przed zbiorem bukwi warto rozłożyć pod koronami drzew nasiennych płachty lub siatki zbiorcze, co znacząco przyspiesza pracę i chroni nasiona przed zanieczyszczeniem ziemią. Bukwa jest bardzo wrażliwa na przesuszenie oraz porażenie przez grzyby mikroskopijne. Zebrany materiał wymaga natychmiastowego oczyszczenia z miseczek i liści oraz kontrolowanego podsuszenia do odpowiedniej zawartości wilgoci.
Zbiór i przygotowanie nasion jesiona wyniosłego oraz klonu
Nasiona jesiona wyniosłego i klonów, w tym zwyczajnego, jaworu i polnego, to skrzydlaki, które dojrzewają wczesną jesienią. Zbiór nasion jesiona przeprowadza się od września do listopada, przed ich całkowitym osypaniem się z drzew. Nasiona zbierane w stanie pełnej dojrzałości posiadają twardą okrywę i przechodzą w stan głębokiego spoczynku, wymagając długiej stratyfikacji.
Skrzydlaki klonu jaworu i klonu zwyczajnego zbiera się od września do października, gdy zmieniają barwę z zielonej na żółtobrązową. Zbiór wykonuje się prosto z drzew lub bezpośrednio po opadnięciu. Ważne jest, aby zbierać nasiona w suchy dzień, co zapobiega rozwijaniu się pleśni na skrzydlakach podczas wstępnego magazynowania.
Pozyskiwanie nasion drzew lekkonasiennych – brzoza i olsza
Drzewa lekkonasienne, do których zaliczamy brzozę brodawkowatą oraz olszę czarną i szarą, charakteryzują się specyficzną dynamiką dojrzewania nasion. Nasiona brzozy dojrzewają bardzo wcześnie, bo już w lipcu i sierpniu. Owocostany brzozy, zwane kotkami, zmieniają wówczas barwę z zielonej na jasnobrązową i łatwo rozsypują się pod naciskiem palców.
Zbiór nasion brzozy należy wykonać sprawnie, zrywając całe owocostany z gałęzi, zanim wiatr rozniesie drobne skrzydlaki po okolicy. Nasiona olszy czarnej i szarej dojrzewają natomiast jesienią, ale szyszeczki pozostają zamknięte aż do zimy. Zbiór szyszeczek olszy prowadzi się od listopada do lutego, ściągając je z drzew stojących lub powalonych w trakcie cięć pielęgnacyjnych.
Wpływ warunków pogodowych na termin i jakość zbioru nasion
Przebieg pogody w danym roku obrachunkowym wpływa zarówno na termin dojrzewania nasion, jak i na ich jakość biologiczną. Upalne i suche lato przyspiesza dojrzewanie owoców i nasion, co skraca okienko zbiorcze nawet o kilka tygodni. Z kolei chłodne i deszczowe lato opóźnia dojrzałość fizjologiczną i wzmaga ryzyko infekcji grzybowych.
Podczas samego procesu pozyskiwania nasion należy uwzględnić bieżące warunki atmosferyczne:
- Zbiór szyszek sosny i świerka należy wykonywać w dni suche i mroźne.
- Nasiona liściaste, w tym żołędzie i bukwę, zbiera się po ustaniu opadów deszczu.
- Wysoka wilgotność powietrza utrudnia wysychanie owoców i zwiększa ryzyko zaparzenia.
- Silny wiatr podczas zbioru lekkich nasion ogranicza efektywność prac terenowych.
Nie wolno prowadzić zbiorów nasion z gleby podczas ulewnych deszczów, gdyż domieszka błota i wody przyspiesza rozwój patogenów glebowych. Zawilgocone nasiona zgromadzone w workach lub skrzyniach ulegają gwałtownemu samonagrzewaniu, co w krótkim czasie prowadzi do trwałego uszkodzenia zarodków.
Narzędzia i bezpieczne techniki pozyskiwania nasion z drzew stojących i powalonych
Zbiór nasion z wysokich drzew leśnych jest zadaniem wymagającym specjalistycznego sprzętu oraz przestrzegania rygorystycznych zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. W leśnictwie stosuje się dwie podstawowe metody pozyskania: z drzew stojących o wysokiej wartości genetycznej oraz z drzew ściętych na powierzchniach zrębowych.
Do najważniejszych narzędzi i wyposażenia wykorzystywanego przy zbiorze należą:
- Sprzęt alpinistyczny: uprzęże, liny statyczne i dynamiczne, lonże oraz autoasekuracja.
- Drabiny segmentowe i podnośniki koszowe montowane na pojazdach terenowych.
- Zrywacze, sekatory gąsienicowe i tyczki do ścinania drobnych gałązek z szyszkami.
- Przewiewne torby, worki raszlowe i kosze zbiorcze ułatwiające transport.
Praca w koronach drzew może być wykonywana wyłącznie przez osoby posiadające aktualne badania lekarskie oraz uprawnienia do prac na wysokości. Każdy zbieracz musi być wyposażony w kask ochronny, odzież roboczą oraz certyfikowany sprzęt asekuracyjny, eliminujący ryzyko upadku z dużej wysokości podczas manewrowania w koronie.
Wstępna obróbka nasion leśnych bezpośrednio po zbiorze
Bezpośrednio po pozyskaniu nasion ze stanu naturalnego konieczne jest poddanie ich wstępnemu przetwarzaniu. Celem tego etapu jest usunięcie zanieczyszczeń organicznych, igławia, kawałków kory oraz wyselekcjonowanie materiału uszkodzonego. W przypadku szyszek drzew iglastych najważniejszym procesem jest łuszczenie, czyli kontrolowane suszenie szyszek w celu otwarcia łusek.
Łuszczenie przeprowadza się w specjalistycznych wyłuszczarniach nasion, gdzie panuje ścisła kontrola temperatury i wilgotności powietrza. Zbyt wysoka temperatura podczas łuszczenia może doprowadzić do zamarcia zarodków. Po wyłuszczeniu nasiona są odskrzydlane, czyszczone na sortownikach pneumatycznych i sitowych oraz doprowadzane do optymalnej wilgotności magazynowej.
Transport i bezpieczne przechowywanie nasion przed wysiewem w szkółce
Transport nasion z miejsca zbioru do punktu obróbki lub chłodni leśnej musi odbywać się w warunkach zapewniających stałą cyrkulację powietrza. Zabronione jest przewożenie świeżo zebranych nasion w szczelnie zamkniętych workach foliowych. Należy stosować ażurowe skrzynki lub worki z tkanin naturalnych, wypełniane tylko do części pojemności.
Przechowywanie nasion leśnych zależy od ich właściwości biologicznych i odporności na wysychanie. Nasiona dzielimy na dwie główne grupy: nasiona typu orthodox, takie jak sosna, świerk czy brzoza, które tolerują silne wysuszenie i chłodzenie, oraz nasiona typu recalcitrant, do których należą dąb i buk, nieznoszące utraty wody i wymagające wysokiej wilgotności.
Magazynowanie nasion typu orthodox odbywa się w szczelnie zamkniętych pojemnikach w temperaturze od minus dwóch do minus pięciu stopni Celsjusza, przy wilgotności nasion na poziomie od sześciu do dziesięciu procent. Nasiona dębu i buka przechowywane są natomiast w chłodniach w temperaturze od minus dwóch do zera stopni Celsjusza, w pojemnikach z kontrolowanym dostępem powietrza lub w wilgotnym podłożu.
Wymagania formalno-prawne i certyfikacja materiału siewnego w leśnictwie
Pozyskiwanie nasion drzew leśnych przeznaczonych do produkcji sadzonek w szkółkach leśnych podlega ścisłym regulacjom prawnym. Materiał siewny może być pozyskiwany wyłącznie z zatwierdzonej bazy nasiennej, do której zalicza się wyłączone drzewostany nasienne, gospodarcze drzewostany nasienne, plantacje nasienne oraz drzewa macierzyste.
Każda partia zebranych nasion musi posiadać świadectwo pochodzenia wydane przez uprawnione organy nadzorcze. Dokument ten potwierdza tożsamość genetyczną materiału, jakość fizjologiczną oraz czystość botaniczną nasion. Stosowanie certyfikowanego materiału siewnego gwarantuje wysoką odporność powstających upraw leśnych oraz zachowanie różnorodności biologicznej i adaptacyjnej polskich lasów.
Wykorzystanie odpowiednio wyselekcjonowanych i zebranych we właściwym terminie nasion stanowi fundament nowoczesnego szkółkarstwa leśnego. Dbałość o każdy etap procesu, od oceny dojrzałości w koronie drzewa po profesjonalne magazynowanie w chłodni, bezpośrednio przekłada się na jakość wyhodowanych sadzonek i sukces przyszłych odnowień lasu.